23 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
असंतोषः प्रमादश्च मदो रागो ऽप्रशान्तता
बलं मोहो ऽभिमानश्च उद्वेगश्चापि सर्वशः
yudhiṣṭhira uvāca
asaṃtoṣaḥ pramādaśca mado rāgo 'praśāntatā
balaṃ moho 'bhimānaśca udvegaścāpi sarvaśaḥ
- 2
एभिः पाप्मभिर् आविष्टो राज्यं त्वम् अभिकाङ्क्षसि
निरामिषो विनिर्मुक्तः प्रशान्तः सुसुखी भव
ebhiḥ pāpmabhir āviṣṭo rājyaṃ tvam abhikāṅkṣasi
nirāmiṣo vinirmuktaḥ praśāntaḥ susukhī bhava
- 3
य इमाम् अखिलां भूमिं शिष्याद् एको महीपतिः
तस्याप्युदरम् एवैकं किम् इदं त्वं प्रशंससि
ya imām akhilāṃ bhūmiṃ śiṣyād eko mahīpatiḥ
tasyāpyudaram evaikaṃ kim idaṃ tvaṃ praśaṃsasi
- 4
नाह्ना पूरयितुं शक्या न मासेन नरर्षभ
अपूर्यां पूरयन्न् इच्छाम् आयुषापि न शक्नुयात्
nāhnā pūrayituṃ śakyā na māsena nararṣabha
apūryāṃ pūrayann icchām āyuṣāpi na śaknuyāt
- 5
यथेद्धः प्रज्वलत्यग्निर् असमिद्धः प्रशाम्यति
अल्पाहारतया त्वग्निं शमयौदर्यम् उत्थितम्
जयोदरं पृथिव्या ते श्रेयो निर्जितया जितम्
yatheddhaḥ prajvalatyagnir asamiddhaḥ praśāmyati
alpāhāratayā tvagniṃ śamayaudaryam utthitam
jayodaraṃ pṛthivyā te śreyo nirjitayā jitam
- 6
मानुषान्कामभोगांस्त्वम् ऐश्वर्यं च प्रशंससि
अभोगिनो ऽबलाश्चैव यान्ति स्थानम् अनुत्तमम्
mānuṣānkāmabhogāṃstvam aiśvaryaṃ ca praśaṃsasi
abhogino 'balāścaiva yānti sthānam anuttamam
- 7
योगक्षेमौ च राष्ट्रस्य धर्माधर्मौ त्वयि स्थितौ
मुच्यस्व महतो भारात्त्यागम् एवाभिसंश्रय
yogakṣemau ca rāṣṭrasya dharmādharmau tvayi sthitau
mucyasva mahato bhārāttyāgam evābhisaṃśraya
- 8
एकोदरकृते व्याघ्रः करोति विघसं बहु
तम् अन्ये ऽप्युपजीवन्ति मन्दवेगंचरा मृगाः
ekodarakṛte vyāghraḥ karoti vighasaṃ bahu
tam anye 'pyupajīvanti mandavegaṃcarā mṛgāḥ
- 9
विषयान्प्रतिसंहृत्य संन्यासं कुरुते यतिः
न च तुष्यन्ति राजानः पश्य बुद्ध्यन्तरं यथा
viṣayānpratisaṃhṛtya saṃnyāsaṃ kurute yatiḥ
na ca tuṣyanti rājānaḥ paśya buddhyantaraṃ yathā
- 10
पत्राहारैर् अश्मकुट्टैर्दन्तोलूखलिकैस्तथा
अब्भक्षैर्वायुभक्षैश्च तैर् अयं नरको जितः
patrāhārair aśmakuṭṭairdantolūkhalikaistathā
abbhakṣairvāyubhakṣaiśca tair ayaṃ narako jitaḥ
- 11
यश्चेमां वसुधां कृत्स्नां प्रशासेद् अखिलां नृपः
तुल्याश्मकाञ्चनो यश्च स कृतार्थो न पार्थिवः
yaścemāṃ vasudhāṃ kṛtsnāṃ praśāsed akhilāṃ nṛpaḥ
tulyāśmakāñcano yaśca sa kṛtārtho na pārthivaḥ
- 12
संकल्पेषु निरारम्भो निराशो निर्ममो भव
विशोकं स्थानम् आतिष्ठ इह चामुत्र चाव्ययम्
saṃkalpeṣu nirārambho nirāśo nirmamo bhava
viśokaṃ sthānam ātiṣṭha iha cāmutra cāvyayam
- 13
निरामिषा न शोचन्ति शोचसि त्वं किम् आमिषम्
परित्यज्यामिषं सर्वं मृषावादात्प्रमोक्ष्यसे
nirāmiṣā na śocanti śocasi tvaṃ kim āmiṣam
parityajyāmiṣaṃ sarvaṃ mṛṣāvādātpramokṣyase
- 14
पन्थानौ पितृयानश्च देवयानश्च विश्रुतौ
ईजानाः पितृयानेन देवयानेन मोक्षिणः
panthānau pitṛyānaśca devayānaśca viśrutau
ījānāḥ pitṛyānena devayānena mokṣiṇaḥ
- 15
तपसा ब्रह्मचर्येण स्वाध्यायेन च पाविताः
विमुच्य देहान्वै भान्ति मृत्योर् अविषयं गताः
tapasā brahmacaryeṇa svādhyāyena ca pāvitāḥ
vimucya dehānvai bhānti mṛtyor aviṣayaṃ gatāḥ
- 16
आमिषं बन्धनं लोके कर्मेहोक्तं तथामिषम्
ताभ्यां विमुक्तः पाशाभ्यां पदम् आप्नोति तत्परम्
āmiṣaṃ bandhanaṃ loke karmehoktaṃ tathāmiṣam
tābhyāṃ vimuktaḥ pāśābhyāṃ padam āpnoti tatparam
- 17
अपि गाथाम् इमां गीतां जनकेन वदन्त्युत
निर्द्वंद्वेन विमुक्तेन मोक्षं समनुपश्यता
api gāthām imāṃ gītāṃ janakena vadantyuta
nirdvaṃdvena vimuktena mokṣaṃ samanupaśyatā
- 18
अनन्तं बत मे वित्तं यस्य मे नास्ति किंचन
मिथिलायां प्रदीप्तायां न मे दह्यति किंचन
anantaṃ bata me vittaṃ yasya me nāsti kiṃcana
mithilāyāṃ pradīptāyāṃ na me dahyati kiṃcana
- 19
प्रज्ञाप्रासादम् आरुह्य नशोच्याञ्शोचतो जनान्
जगतीस्थान् इवाद्रिस्थो मन्दबुद्धीन् अवेक्षते
prajñāprāsādam āruhya naśocyāñśocato janān
jagatīsthān ivādristho mandabuddhīn avekṣate
- 20
दृश्यं पश्यति यः पश्यन्स चक्षुष्मान्स बुद्धिमान्
अज्ञातानां च विज्ञानात्संबोधाद्बुद्धिर् उच्यते
dṛśyaṃ paśyati yaḥ paśyansa cakṣuṣmānsa buddhimān
ajñātānāṃ ca vijñānātsaṃbodhādbuddhir ucyate
- 21
यस्तु वाचं विजानाति बहुमानम् इयात्स वै
ब्रह्मभावप्रसूतानां वैद्यानां भावितात्मनाम्
yastu vācaṃ vijānāti bahumānam iyātsa vai
brahmabhāvaprasūtānāṃ vaidyānāṃ bhāvitātmanām
- 22
यदा भूतपृथग्भावम् एकस्थम् अनुपश्यति
तत एव च विस्तारं ब्रह्म सम्पद्यते तदा
yadā bhūtapṛthagbhāvam ekastham anupaśyati
tata eva ca vistāraṃ brahma sampadyate tadā
- 23
ते जनास्तां गतिं यान्ति नाविद्वांसो ऽल्पचेतसः
नाबुद्धयो नातपसः सर्वं बुद्धौ प्रतिष्ठितम्
te janāstāṃ gatiṃ yānti nāvidvāṃso 'lpacetasaḥ
nābuddhayo nātapasaḥ sarvaṃ buddhau pratiṣṭhitam

