191 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
अपरित्यज्य गार्हस्थ्यं कुरुराजर्षिसत्तम
कः प्राप्तो विनयं बुद्ध्या मोक्षतत्त्वं वदस्व मे
yudhiṣṭhira uvāca
aparityajya gārhasthyaṃ kururājarṣisattama
kaḥ prāpto vinayaṃ buddhyā mokṣatattvaṃ vadasva me
- 2
संन्यस्यते यथात्मायं संन्यस्तात्मा यथा च यः
परं मोक्षस्य यच्चापि तन्मे ब्रूहि पितामह
saṃnyasyate yathātmāyaṃ saṃnyastātmā yathā ca yaḥ
paraṃ mokṣasya yaccāpi tanme brūhi pitāmaha
- 3
भीष्म उवाच
अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम्
जनकस्य च संवादं सुलभायाश्च भारत
bhīṣma uvāca
atrāpyudāharantīmam itihāsaṃ purātanam
janakasya ca saṃvādaṃ sulabhāyāśca bhārata
- 4
संन्यासफलिकः कश्चिद्बभूव नृपतिः पुरा
मैथिलो जनको नाम धर्मध्वज इति श्रुतः
saṃnyāsaphalikaḥ kaścidbabhūva nṛpatiḥ purā
maithilo janako nāma dharmadhvaja iti śrutaḥ
- 5
स वेदे मोक्षशास्त्रे च स्वे च शास्त्रे कृतागमः
इन्द्रियाणि समाधाय शशास वसुधाम् इमाम्
sa vede mokṣaśāstre ca sve ca śāstre kṛtāgamaḥ
indriyāṇi samādhāya śaśāsa vasudhām imām
- 6
तस्य वेदविदः प्राज्ञाः श्रुत्वा तां साधुवृत्तताम्
लोकेषु स्पृहयन्त्यन्ये पुरुषाः पुरुषेश्वर
tasya vedavidaḥ prājñāḥ śrutvā tāṃ sādhuvṛttatām
lokeṣu spṛhayantyanye puruṣāḥ puruṣeśvara
- 7
अथ धर्मयुगे तस्मिन्योगधर्मम् अनुष्ठिता
महीम् अनुचचारैका सुलभा नाम भिक्षुकी
atha dharmayuge tasminyogadharmam anuṣṭhitā
mahīm anucacāraikā sulabhā nāma bhikṣukī
- 8
तया जगद् इदं सर्वम् अटन्त्या मिथिलेश्वरः
तत्र तत्र श्रुतो मोक्षे कथ्यमानस्त्रिदण्डिभिः
tayā jagad idaṃ sarvam aṭantyā mithileśvaraḥ
tatra tatra śruto mokṣe kathyamānastridaṇḍibhiḥ
- 9
सा सुसूक्ष्मां कथां श्रुत्वा तथ्यं नेति ससंशया
दर्शने जातसंकल्पा जनकस्य बभूव ह
sā susūkṣmāṃ kathāṃ śrutvā tathyaṃ neti sasaṃśayā
darśane jātasaṃkalpā janakasya babhūva ha
- 10
ततः सा विप्रहायाथ पूर्वरूपं हि योगतः
अबिभ्रद् अनवद्याङ्गी रूपम् अन्यद् अनुत्तमम्
tataḥ sā viprahāyātha pūrvarūpaṃ hi yogataḥ
abibhrad anavadyāṅgī rūpam anyad anuttamam
- 11
चक्षुर्निमेषमात्रेण लघ्वस्त्रगतिगामिनी
विदेहानां पुरीं सुभ्रूर्जगाम कमलेक्षणा
cakṣurnimeṣamātreṇa laghvastragatigāminī
videhānāṃ purīṃ subhrūrjagāma kamalekṣaṇā
- 12
सा प्राप्य मिथिलां रम्यां समृद्धजनसंकुलाम्
भैक्षचर्यापदेशेन ददर्श मिथिलेश्वरम्
sā prāpya mithilāṃ ramyāṃ samṛddhajanasaṃkulām
bhaikṣacaryāpadeśena dadarśa mithileśvaram
- 13
राजा तस्याः परं दृष्ट्वा सौकुमार्यं वपुस्तथा
केयं कस्य कुतो वेति बभूवागतविस्मयः
rājā tasyāḥ paraṃ dṛṣṭvā saukumāryaṃ vapustathā
keyaṃ kasya kuto veti babhūvāgatavismayaḥ
- 14
ततो ऽस्याः स्वागतं कृत्वा व्यादिश्य च वरासनम्
पूजितां पादशौचेन वरान्नेनाप्यतर्पयत्
tato 'syāḥ svāgataṃ kṛtvā vyādiśya ca varāsanam
pūjitāṃ pādaśaucena varānnenāpyatarpayat
- 15
अथ भुक्तवती प्रीता राजानं मन्त्रिभिर्वृतम्
सर्वभाष्यविदां मध्ये चोदयामास भिक्षुकी
atha bhuktavatī prītā rājānaṃ mantribhirvṛtam
sarvabhāṣyavidāṃ madhye codayāmāsa bhikṣukī
- 16
सुलभा त्वस्य धर्मेषु मुक्तो नेति ससंशया
सत्त्वं सत्त्वेन योगज्ञा प्रविवेश महीपते
sulabhā tvasya dharmeṣu mukto neti sasaṃśayā
sattvaṃ sattvena yogajñā praviveśa mahīpate
- 17
नेत्राभ्यां नेत्रयोर् अस्य रश्मीन्संयोज्य रश्मिभिः
सा स्म संचोदयिष्यन्तं योगबन्धैर्बबन्ध ह
netrābhyāṃ netrayor asya raśmīnsaṃyojya raśmibhiḥ
sā sma saṃcodayiṣyantaṃ yogabandhairbabandha ha
- 18
जनको ऽप्युत्स्मयन्राजा भावम् अस्या विशेषयन्
प्रतिजग्राह भावेन भावम् अस्या नृपोत्तमः
janako 'pyutsmayanrājā bhāvam asyā viśeṣayan
pratijagrāha bhāvena bhāvam asyā nṛpottamaḥ
- 19
तद् एकस्मिन्न् अधिष्ठाने संवादः श्रूयताम् अयम्
छत्रादिषु विमुक्तस्य मुक्तायाश्च त्रिदण्डके
tad ekasminn adhiṣṭhāne saṃvādaḥ śrūyatām ayam
chatrādiṣu vimuktasya muktāyāśca tridaṇḍake
- 20
भगवत्याः क्व चर्येयं कृता क्व च गमिष्यसि
कस्य च त्वं कुतो वेति पप्रच्छैनां महीपतिः
bhagavatyāḥ kva caryeyaṃ kṛtā kva ca gamiṣyasi
kasya ca tvaṃ kuto veti papracchaināṃ mahīpatiḥ
- 21
श्रुते वयसि जातौ च सद्भावो नाधिगम्यते
एष्वर्थेषूत्तरं तस्मात्प्रवेद्यं सत्समागमे
śrute vayasi jātau ca sadbhāvo nādhigamyate
eṣvartheṣūttaraṃ tasmātpravedyaṃ satsamāgame
- 22
छत्रादिषु विशेषेषु मुक्तं मां विद्धि सर्वशः
स त्वां संमन्तुम् इच्छामि मानार्हासि मता हि मे
chatrādiṣu viśeṣeṣu muktaṃ māṃ viddhi sarvaśaḥ
sa tvāṃ saṃmantum icchāmi mānārhāsi matā hi me
- 23
यस्माच्चैतन्मया प्राप्तं ज्ञानं वैशेषिकं पुरा
यस्य नान्यः प्रवक्तास्ति मोक्षे तम् अपि मे शृणु
yasmāccaitanmayā prāptaṃ jñānaṃ vaiśeṣikaṃ purā
yasya nānyaḥ pravaktāsti mokṣe tam api me śṛṇu
- 24
पाराशर्यसगोत्रस्य वृद्धस्य सुमहात्मनः
भिक्षोः पञ्चशिखस्याहं शिष्यः परमसंमतः
pārāśaryasagotrasya vṛddhasya sumahātmanaḥ
bhikṣoḥ pañcaśikhasyāhaṃ śiṣyaḥ paramasaṃmataḥ
- 25
सांख्यज्ञाने तथा योगे महीपालविधौ तथा
त्रिविधे मोक्षधर्मे ऽस्मिन्गताध्वा छिन्नसंशयः
sāṃkhyajñāne tathā yoge mahīpālavidhau tathā
trividhe mokṣadharme 'smingatādhvā chinnasaṃśayaḥ
- 26
स यथाशास्त्रदृष्टेन मार्गेणेह परिव्रजन्
वार्षिकांश्चतुरो मासान्पुरा मयि सुखोषितः
sa yathāśāstradṛṣṭena mārgeṇeha parivrajan
vārṣikāṃścaturo māsānpurā mayi sukhoṣitaḥ
- 27
तेनाहं सांख्यमुख्येन सुदृष्टार्थेन तत्त्वतः
श्रावितस्त्रिविधं मोक्षं न च राज्याद्विचालितः
tenāhaṃ sāṃkhyamukhyena sudṛṣṭārthena tattvataḥ
śrāvitastrividhaṃ mokṣaṃ na ca rājyādvicālitaḥ
- 28
सो ऽहं ताम् अखिलां वृत्तिं त्रिविधां मोक्षसंहिताम्
मुक्तरागश्चराम्येकः पदे परमके स्थितः
so 'haṃ tām akhilāṃ vṛttiṃ trividhāṃ mokṣasaṃhitām
muktarāgaścarāmyekaḥ pade paramake sthitaḥ
- 29
वैराग्यं पुनर् एतस्य मोक्षस्य परमो विधिः
ज्ञानाद् एव च वैराग्यं जायते येन मुच्यते
vairāgyaṃ punar etasya mokṣasya paramo vidhiḥ
jñānād eva ca vairāgyaṃ jāyate yena mucyate
- 30
ज्ञानेन कुरुते यत्नं यत्नेन प्राप्यते महत्
महद्द्वंद्वप्रमोक्षाय सा सिद्धिर्या वयोऽतिगा
jñānena kurute yatnaṃ yatnena prāpyate mahat
mahaddvaṃdvapramokṣāya sā siddhiryā vayo'tigā

