57 shlokas
- 1
भीष्म उवाच
ततो ऽतीते महाकल्पे उत्पन्ने ऽङ्गिरसः सुते
बभूवुर्निर्वृता देवा जाते देवपुरोहिते
bhīṣma uvāca
tato 'tīte mahākalpe utpanne 'ṅgirasaḥ sute
babhūvurnirvṛtā devā jāte devapurohite
- 2
बृहद्ब्रह्म महच्चेति शब्दाः पर्यायवाचकाः
एभिः समन्वितो राजन्गुणैर्विद्वान्बृहस्पतिः
bṛhadbrahma mahacceti śabdāḥ paryāyavācakāḥ
ebhiḥ samanvito rājanguṇairvidvānbṛhaspatiḥ
- 3
तस्य शिष्यो बभूवाग्र्यो राजोपरिचरो वसुः
अधीतवांस्तदा शास्त्रं सम्यक्चित्रशिखण्डिजम्
tasya śiṣyo babhūvāgryo rājoparicaro vasuḥ
adhītavāṃstadā śāstraṃ samyakcitraśikhaṇḍijam
- 4
स राजा भावितः पूर्वं दैवेन विधिना वसुः
पालयामास पृथिवीं दिवम् आखण्डलो यथा
sa rājā bhāvitaḥ pūrvaṃ daivena vidhinā vasuḥ
pālayāmāsa pṛthivīṃ divam ākhaṇḍalo yathā
- 5
तस्य यज्ञो महान् आसीद् अश्वमेधो महात्मनः
बृहस्पतिर् उपाध्यायस्तत्र होता बभूव ह
tasya yajño mahān āsīd aśvamedho mahātmanaḥ
bṛhaspatir upādhyāyastatra hotā babhūva ha
- 6
प्रजापतिसुताश्चात्र सदस्यास्त्वभवंस्त्रयः
एकतश्च द्वितश्चैव त्रितश्चैव महर्षयः
prajāpatisutāścātra sadasyāstvabhavaṃstrayaḥ
ekataśca dvitaścaiva tritaścaiva maharṣayaḥ
- 7
धनुषाक्षो ऽथ रैभ्यश्च अर्वावसुपरावसू
ऋषिर्मेधातिथिश्चैव ताण्ड्यश्चैव महान् ऋषिः
dhanuṣākṣo 'tha raibhyaśca arvāvasuparāvasū
ṛṣirmedhātithiścaiva tāṇḍyaścaiva mahān ṛṣiḥ
- 8
ऋषिः शक्तिर्महाभागस्तथा वेदशिराश्च यः
कपिलश्च ऋषिश्रेष्ठः शालिहोत्रपितामहः
ṛṣiḥ śaktirmahābhāgastathā vedaśirāśca yaḥ
kapilaśca ṛṣiśreṣṭhaḥ śālihotrapitāmahaḥ
- 9
आद्यः कठस्तैत्तिरिश्च वैशंपायनपूर्वजः
कण्वो ऽथ देवहोत्रश्च एते षोडश कीर्तिताः
संभृताः सर्वसंभारास्तस्मिन्राजन्महाक्रतौ
ādyaḥ kaṭhastaittiriśca vaiśaṃpāyanapūrvajaḥ
kaṇvo 'tha devahotraśca ete ṣoḍaśa kīrtitāḥ
saṃbhṛtāḥ sarvasaṃbhārāstasminrājanmahākratau
- 10
न तत्र पशुघातो ऽभूत्स राजैवं स्थितो ऽभवत्
अहिंस्रः शुचिर् अक्षुद्रो निराशीः कर्मसंस्तुतः
आरण्यकपदोद्गीता भागास्तत्रोपकल्पिताः
na tatra paśughāto 'bhūtsa rājaivaṃ sthito 'bhavat
ahiṃsraḥ śucir akṣudro nirāśīḥ karmasaṃstutaḥ
āraṇyakapadodgītā bhāgāstatropakalpitāḥ
- 11
प्रीतस्ततो ऽस्य भगवान्देवदेवः पुरातनः
साक्षात्तं दर्शयामास सो ऽदृश्यो ऽन्येन केनचित्
prītastato 'sya bhagavāndevadevaḥ purātanaḥ
sākṣāttaṃ darśayāmāsa so 'dṛśyo 'nyena kenacit
- 12
स्वयं भागम् उपाघ्राय पुरोडाशं गृहीतवान्
अदृश्येन हृतो भागो देवेन हरिमेधसा
svayaṃ bhāgam upāghrāya puroḍāśaṃ gṛhītavān
adṛśyena hṛto bhāgo devena harimedhasā
- 13
बृहस्पतिस्ततः क्रुद्धः स्रुवम् उद्यम्य वेगितः
आकाशं घ्नन्स्रुवः पातै रोषाद् अश्रूण्यवर्तयत्
bṛhaspatistataḥ kruddhaḥ sruvam udyamya vegitaḥ
ākāśaṃ ghnansruvaḥ pātai roṣād aśrūṇyavartayat
- 14
उवाच चोपरिचरं मया भागो ऽयम् उद्यतः
ग्राह्यः स्वयं हि देवेन मत्प्रत्यक्षं न संशयः
uvāca coparicaraṃ mayā bhāgo 'yam udyataḥ
grāhyaḥ svayaṃ hi devena matpratyakṣaṃ na saṃśayaḥ
- 15
उद्यता यज्ञभागा हि साक्षात्प्राप्ताः सुरैर् इह
किमर्थम् इह न प्राप्तो दर्शनं स हरिर्विभुः
udyatā yajñabhāgā hi sākṣātprāptāḥ surair iha
kimartham iha na prāpto darśanaṃ sa harirvibhuḥ
- 16
ततः स तं समुद्धूतं भूमिपालो महान्वसुः
प्रसादयामास मुनिं सदस्यास्ते च सर्वशः
tataḥ sa taṃ samuddhūtaṃ bhūmipālo mahānvasuḥ
prasādayāmāsa muniṃ sadasyāste ca sarvaśaḥ
- 17
ऊचुश्चैनम् असंभ्रान्ता न रोषं कर्तुम् अर्हसि
नैष धर्मः कृतयुगे यस्त्वं रोषम् अचीकृथाः
ūcuścainam asaṃbhrāntā na roṣaṃ kartum arhasi
naiṣa dharmaḥ kṛtayuge yastvaṃ roṣam acīkṛthāḥ
- 18
अरोषणो ह्यसौ देवो यस्य भागो ऽयम् उद्यतः
न स शक्यस्त्वया द्रष्टुम् अस्माभिर्वा बृहस्पते
यस्य प्रसादं कुरुते स वै तं द्रष्टुम् अर्हति
aroṣaṇo hyasau devo yasya bhāgo 'yam udyataḥ
na sa śakyastvayā draṣṭum asmābhirvā bṛhaspate
yasya prasādaṃ kurute sa vai taṃ draṣṭum arhati
- 19
एकतद्वितत्रिता ऊचुः
वयं हि ब्रह्मणः पुत्रा मानसाः परिकीर्तिताः
गता निःश्रेयसार्थं हि कदाचिद्दिशम् उत्तराम्
ekatadvitatritā ūcuḥ
vayaṃ hi brahmaṇaḥ putrā mānasāḥ parikīrtitāḥ
gatā niḥśreyasārthaṃ hi kadāciddiśam uttarām
- 20
तप्त्वा वर्षसहस्राणि चत्वारि तप उत्तमम्
एकपादस्थिताः सम्यक्काष्ठभूताः समाहिताः
taptvā varṣasahasrāṇi catvāri tapa uttamam
ekapādasthitāḥ samyakkāṣṭhabhūtāḥ samāhitāḥ
- 21
मेरोर् उत्तरभागे तु क्षीरोदस्यानुकूलतः
स देशो यत्र नस्तप्तं तपः परमदारुणम्
कथं पश्येमहि वयं देवं नारायणं त्विति
meror uttarabhāge tu kṣīrodasyānukūlataḥ
sa deśo yatra nastaptaṃ tapaḥ paramadāruṇam
kathaṃ paśyemahi vayaṃ devaṃ nārāyaṇaṃ tviti
- 22
ततो व्रतस्यावभृथे वाग् उवाचाशरीरिणी
सुतप्तं वस्तपो विप्राः प्रसन्नेनान्तरात्मना
tato vratasyāvabhṛthe vāg uvācāśarīriṇī
sutaptaṃ vastapo viprāḥ prasannenāntarātmanā
- 23
यूयं जिज्ञासवो भक्ताः कथं द्रक्ष्यथ तं प्रभुम्
क्षीरोदधेर् उत्तरतः श्वेतद्वीपो महाप्रभः
yūyaṃ jijñāsavo bhaktāḥ kathaṃ drakṣyatha taṃ prabhum
kṣīrodadher uttarataḥ śvetadvīpo mahāprabhaḥ
- 24
तत्र नारायणपरा मानवाश्चन्द्रवर्चसः
एकान्तभावोपगतास्ते भक्ताः पुरुषोत्तमम्
tatra nārāyaṇaparā mānavāścandravarcasaḥ
ekāntabhāvopagatāste bhaktāḥ puruṣottamam
- 25
ते सहस्रार्चिषं देवं प्रविशन्ति सनातनम्
अतीन्द्रिया निराहारा अनिष्पन्दाः सुगन्धिनः
te sahasrārciṣaṃ devaṃ praviśanti sanātanam
atīndriyā nirāhārā aniṣpandāḥ sugandhinaḥ
- 26
एकान्तिनस्ते पुरुषाः श्वेतद्वीपनिवासिनः
गच्छध्वं तत्र मुनयस्तत्रात्मा मे प्रकाशितः
ekāntinaste puruṣāḥ śvetadvīpanivāsinaḥ
gacchadhvaṃ tatra munayastatrātmā me prakāśitaḥ
- 27
अथ श्रुत्वा वयं सर्वे वाचं ताम् अशरीरिणीम्
यथाख्यातेन मार्गेण तं देशं प्रतिपेदिरे
atha śrutvā vayaṃ sarve vācaṃ tām aśarīriṇīm
yathākhyātena mārgeṇa taṃ deśaṃ pratipedire
- 28
प्राप्य श्वेतं महाद्वीपं तच्चित्तास्तद्दिदृक्षवः
ततो नो दृष्टिविषयस्तदा प्रतिहतो ऽभवत्
prāpya śvetaṃ mahādvīpaṃ taccittāstaddidṛkṣavaḥ
tato no dṛṣṭiviṣayastadā pratihato 'bhavat
- 29
न च पश्याम पुरुषं तत्तेजोहृतदर्शनाः
ततो नः प्रादुरभवद्विज्ञानं देवयोगजम्
na ca paśyāma puruṣaṃ tattejohṛtadarśanāḥ
tato naḥ prādurabhavadvijñānaṃ devayogajam
- 30
न किलातप्ततपसा शक्यते द्रष्टुम् अञ्जसा
ततः पुनर्वर्षशतं तप्त्वा तात्कालिकं महत्
na kilātaptatapasā śakyate draṣṭum añjasā
tataḥ punarvarṣaśataṃ taptvā tātkālikaṃ mahat

