36 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
द्वैपायनवचः श्रुत्वा कुपिते च धनंजये
व्यासम् आमन्त्र्य कौन्तेयः प्रत्युवाच युधिष्ठिरः
vaiśaṃpāyana uvāca
dvaipāyanavacaḥ śrutvā kupite ca dhanaṃjaye
vyāsam āmantrya kaunteyaḥ pratyuvāca yudhiṣṭhiraḥ
- 2
न पार्थिवम् इदं राज्यं न च भोगाः पृथग्विधाः
प्रीणयन्ति मनो मे ऽद्य शोको मां नर्दयत्ययम्
na pārthivam idaṃ rājyaṃ na ca bhogāḥ pṛthagvidhāḥ
prīṇayanti mano me 'dya śoko māṃ nardayatyayam
- 3
श्रुत्वा च वीरहीनानाम् अपुत्राणां च योषिताम्
परिदेवयमानानां शान्तिं नोपलभे मुने
śrutvā ca vīrahīnānām aputrāṇāṃ ca yoṣitām
paridevayamānānāṃ śāntiṃ nopalabhe mune
- 4
इत्युक्तः प्रत्युवाचेदं व्यासो योगविदां वरः
युधिष्ठिरं महाप्राज्ञं धर्मज्ञो वेदपारगः
ityuktaḥ pratyuvācedaṃ vyāso yogavidāṃ varaḥ
yudhiṣṭhiraṃ mahāprājñaṃ dharmajño vedapāragaḥ
- 5
न कर्मणा लभ्यते चिन्तया वा नाप्यस्य दाता पुरुषस्य कश्चित्
पर्याययोगाद्विहितं विधात्रा कालेन सर्वं लभते मनुष्यः
na karmaṇā labhyate cintayā vā nāpyasya dātā puruṣasya kaścit
paryāyayogādvihitaṃ vidhātrā kālena sarvaṃ labhate manuṣyaḥ
- 6
न बुद्धिशास्त्राध्ययनेन शक्यं प्राप्तुं विशेषैर्मनुजैर् अकाले
मूर्खो ऽपि प्राप्नोति कदाचिद् अर्थान्कालो हि कार्यं प्रति निर्विशेषः
na buddhiśāstrādhyayanena śakyaṃ prāptuṃ viśeṣairmanujair akāle
mūrkho 'pi prāpnoti kadācid arthānkālo hi kāryaṃ prati nirviśeṣaḥ
- 7
नाभूतिकाले च फलं ददाति शिल्पं न मन्त्राश्च तथौषधानि
तान्येव कालेन समाहितानि सिध्यन्ति चेध्यन्ति च भूतिकाले
nābhūtikāle ca phalaṃ dadāti śilpaṃ na mantrāśca tathauṣadhāni
tānyeva kālena samāhitāni sidhyanti cedhyanti ca bhūtikāle
- 8
कालेन शीघ्राः प्रविवान्ति वाताः कालेन वृष्टिर्जलदान् उपैति
कालेन पद्मोत्पलवज्जलं च कालेन पुष्यन्ति नगा वनेषु
kālena śīghrāḥ pravivānti vātāḥ kālena vṛṣṭirjaladān upaiti
kālena padmotpalavajjalaṃ ca kālena puṣyanti nagā vaneṣu
- 9
कालेन कृष्णाश्च सिताश्च रात्र्यः कालेन चन्द्रः परिपूर्णबिम्बः
नाकालतः पुष्पफलं नगानां नाकालवेगाः सरितो वहन्ति
kālena kṛṣṇāśca sitāśca rātryaḥ kālena candraḥ paripūrṇabimbaḥ
nākālataḥ puṣpaphalaṃ nagānāṃ nākālavegāḥ sarito vahanti
- 10
नाकालमत्ताः खगपन्नगाश्च मृगद्विपाः शैलमहाग्रहाश्च
नाकालतः स्त्रीषु भवन्ति गर्भा नायान्त्यकाले शिशिरोष्णवर्षाः
nākālamattāḥ khagapannagāśca mṛgadvipāḥ śailamahāgrahāśca
nākālataḥ strīṣu bhavanti garbhā nāyāntyakāle śiśiroṣṇavarṣāḥ
- 11
नाकालतो म्रियते जायते वा नाकालतो व्याहरते च बालः
नाकालतो यौवनम् अभ्युपैति नाकालतो रोहति बीजम् उप्तम्
nākālato mriyate jāyate vā nākālato vyāharate ca bālaḥ
nākālato yauvanam abhyupaiti nākālato rohati bījam uptam
- 12
नाकालतो भानुर् उपैति योगं नाकालतो ऽस्तं गिरिम् अभ्युपैति
नाकालतो वर्धते हीयते च चन्द्रः समुद्रश्च महोर्मिमाली
nākālato bhānur upaiti yogaṃ nākālato 'staṃ girim abhyupaiti
nākālato vardhate hīyate ca candraḥ samudraśca mahormimālī
- 13
अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम्
गीतं राज्ञा सेनजिता दुःखार्तेन युधिष्ठिर
atrāpyudāharantīmam itihāsaṃ purātanam
gītaṃ rājñā senajitā duḥkhārtena yudhiṣṭhira
- 14
सर्वान् एवैष पर्यायो मर्त्यान्स्पृशति दुस्तरः
कालेन परिपक्वा हि म्रियन्ते सर्वमानवाः
sarvān evaiṣa paryāyo martyānspṛśati dustaraḥ
kālena paripakvā hi mriyante sarvamānavāḥ
- 15
घ्नन्ति चान्यान्नरा राजंस्तान् अप्यन्ये नरास्तथा
संज्ञैषा लौकिकी राजन्न हिनस्ति न हन्यते
ghnanti cānyānnarā rājaṃstān apyanye narāstathā
saṃjñaiṣā laukikī rājanna hinasti na hanyate
- 16
हन्तीति मन्यते कश्चिन्न हन्तीत्यपि चापरे
स्वभावतस्तु नियतौ भूतानां प्रभवाप्ययौ
hantīti manyate kaścinna hantītyapi cāpare
svabhāvatastu niyatau bhūtānāṃ prabhavāpyayau
- 17
नष्टे धने वा दारे वा पुत्रे पितरि वा मृते
अहो कष्टम् इति ध्यायञ्शोकस्यापचितिं चरेत्
naṣṭe dhane vā dāre vā putre pitari vā mṛte
aho kaṣṭam iti dhyāyañśokasyāpacitiṃ caret
- 18
स किं शोचसि मूढः सञ्शोच्यः किम् अनुशोचसि
पश्य दुःखेषु दुःखानि भयेषु च भयान्यपि
sa kiṃ śocasi mūḍhaḥ sañśocyaḥ kim anuśocasi
paśya duḥkheṣu duḥkhāni bhayeṣu ca bhayānyapi
- 19
आत्मापि चायं न मम सर्वापि पृथिवी मम
यथा मम तथान्येषाम् इति पश्यन्न मुह्यति
ātmāpi cāyaṃ na mama sarvāpi pṛthivī mama
yathā mama tathānyeṣām iti paśyanna muhyati
- 20
शोकस्थानसहस्राणि हर्षस्थानशतानि च
दिवसे दिवसे मूढम् आविशन्ति न पण्डितम्
śokasthānasahasrāṇi harṣasthānaśatāni ca
divase divase mūḍham āviśanti na paṇḍitam
- 21
एवम् एतानि कालेन प्रियद्वेष्याणि भागशः
जीवेषु परिवर्तन्ते दुःखानि च सुखानि च
evam etāni kālena priyadveṣyāṇi bhāgaśaḥ
jīveṣu parivartante duḥkhāni ca sukhāni ca
- 22
दुःखम् एवास्ति न सुखं तस्मात्तद् उपलभ्यते
तृष्णार्तिप्रभवं दुःखं दुःखार्तिप्रभवं सुखम्
duḥkham evāsti na sukhaṃ tasmāttad upalabhyate
tṛṣṇārtiprabhavaṃ duḥkhaṃ duḥkhārtiprabhavaṃ sukham
- 23
सुखस्यानन्तरं दुःखं दुःखस्यानन्तरं सुखम्
न नित्यं लभते दुःखं न नित्यं लभते सुखम्
sukhasyānantaraṃ duḥkhaṃ duḥkhasyānantaraṃ sukham
na nityaṃ labhate duḥkhaṃ na nityaṃ labhate sukham
- 24
सुखम् अन्ते हि दुःखानां दुःखम् अन्ते सुखस्य च
तस्माद् एतद्द्वयं जह्याद्य इच्छेच्छाश्वतं सुखम्
sukham ante hi duḥkhānāṃ duḥkham ante sukhasya ca
tasmād etaddvayaṃ jahyādya icchecchāśvataṃ sukham
- 25
यन्निमित्तं भवेच्छोकस्तापो वा दुःखमूर्छितः
आयासो वापि यन्मूलस्तद् एकाङ्गम् अपि त्यजेत्
yannimittaṃ bhavecchokastāpo vā duḥkhamūrchitaḥ
āyāso vāpi yanmūlastad ekāṅgam api tyajet
- 26
सुखं वा यदि वा दुःखं प्रियं वा यदि वाप्रियम्
प्राप्तं प्राप्तम् उपासीत हृदयेनापराजितः
sukhaṃ vā yadi vā duḥkhaṃ priyaṃ vā yadi vāpriyam
prāptaṃ prāptam upāsīta hṛdayenāparājitaḥ
- 27
ईषद् अप्यङ्ग दाराणां पुत्राणां वा चराप्रियम्
ततो ज्ञास्यसि कः कस्य केन वा कथम् एव वा
īṣad apyaṅga dārāṇāṃ putrāṇāṃ vā carāpriyam
tato jñāsyasi kaḥ kasya kena vā katham eva vā
- 28
ये च मूढतमा लोके ये च बुद्धेः परं गताः
त एव सुखम् एधन्ते मध्यः क्लेशेन युज्यते
ye ca mūḍhatamā loke ye ca buddheḥ paraṃ gatāḥ
ta eva sukham edhante madhyaḥ kleśena yujyate
- 29
इत्यब्रवीन्महाप्राज्ञो युधिष्ठिर स सेनजित्
परावरज्ञो लोकस्य धर्मवित्सुखदुःखवित्
ityabravīnmahāprājño yudhiṣṭhira sa senajit
parāvarajño lokasya dharmavitsukhaduḥkhavit
- 30
सुखी परस्य यो दुःखे न जातु स सुखी भवेत्
दुःखानां हि क्षयो नास्ति जायते ह्यपरात्परम्
sukhī parasya yo duḥkhe na jātu sa sukhī bhavet
duḥkhānāṃ hi kṣayo nāsti jāyate hyaparātparam

