39 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
अविरोधेन भूतानां त्यागः षाड्गुण्यकारकः
यः स्याद् उभयभाग्धर्मस्तन्मे ब्रूहि पितामह
yudhiṣṭhira uvāca
avirodhena bhūtānāṃ tyāgaḥ ṣāḍguṇyakārakaḥ
yaḥ syād ubhayabhāgdharmastanme brūhi pitāmaha
- 2
गार्हस्थ्यस्य च धर्मस्य त्यागधर्मस्य चोभयोः
अदूरसम्प्रस्थितयोः किंस्विच्छ्रेयः पितामह
gārhasthyasya ca dharmasya tyāgadharmasya cobhayoḥ
adūrasamprasthitayoḥ kiṃsvicchreyaḥ pitāmaha
- 3
भीष्म उवाच
उभौ धर्मौ महाभागावुभौ परमदुश्चरौ
उभौ महाफलौ तात सद्भिर् आचरितावुभौ
bhīṣma uvāca
ubhau dharmau mahābhāgāvubhau paramaduścarau
ubhau mahāphalau tāta sadbhir ācaritāvubhau
- 4
अत्र ते वर्तयिष्यामि प्रामाण्यम् उभयोस्तयोः
शृणुष्वैकमनाः पार्थ छिन्नधर्मार्थसंशयम्
atra te vartayiṣyāmi prāmāṇyam ubhayostayoḥ
śṛṇuṣvaikamanāḥ pārtha chinnadharmārthasaṃśayam
- 5
अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम्
कपिलस्य गोश्च संवादं तन्निबोध युधिष्ठिर
atrāpyudāharantīmam itihāsaṃ purātanam
kapilasya gośca saṃvādaṃ tannibodha yudhiṣṭhira
- 6
आम्नायम् अनुपश्यन्हि पुराणं शाश्वतं ध्रुवम्
नहुषः पूर्वम् आलेभे त्वष्टुर्गाम् इति नः श्रुतम्
āmnāyam anupaśyanhi purāṇaṃ śāśvataṃ dhruvam
nahuṣaḥ pūrvam ālebhe tvaṣṭurgām iti naḥ śrutam
- 7
तां नियुक्ताम् अदीनात्मा सत्त्वस्थः समये रतः
ज्ञानवान्नियताहारो ददर्श कपिलस्तदा
tāṃ niyuktām adīnātmā sattvasthaḥ samaye rataḥ
jñānavānniyatāhāro dadarśa kapilastadā
- 8
स बुद्धिम् उत्तमां प्राप्तो नैष्ठिकीम् अकुतोभयाम्
स्मरामि शिथिलं सत्यं वेदा इत्यब्रवीत्सकृत्
sa buddhim uttamāṃ prāpto naiṣṭhikīm akutobhayām
smarāmi śithilaṃ satyaṃ vedā ityabravītsakṛt
- 9
तां गाम् ऋषिः स्यूमरश्मिः प्रविश्य यतिम् अब्रवीत्
हंहो वेदा यदि मता धर्माः केनापरे मताः
tāṃ gām ṛṣiḥ syūmaraśmiḥ praviśya yatim abravīt
haṃho vedā yadi matā dharmāḥ kenāpare matāḥ
- 10
तपस्विनो धृतिमतः श्रुतिविज्ञानचक्षुषः
सर्वम् आर्षं हि मन्यन्ते व्याहृतं विदितात्मनः
tapasvino dhṛtimataḥ śrutivijñānacakṣuṣaḥ
sarvam ārṣaṃ hi manyante vyāhṛtaṃ viditātmanaḥ
- 11
तस्यैवं गततृष्णस्य विज्वरस्य निराशिषः
का विवक्षास्ति वेदेषु निरारम्भस्य सर्वशः
tasyaivaṃ gatatṛṣṇasya vijvarasya nirāśiṣaḥ
kā vivakṣāsti vedeṣu nirārambhasya sarvaśaḥ
- 12
कपिल उवाच
नाहं वेदान्विनिन्दामि न विवक्षामि कर्हिचित्
पृथग् आश्रमिणां कर्माण्येकार्थानीति नः श्रुतम्
kapila uvāca
nāhaṃ vedānvinindāmi na vivakṣāmi karhicit
pṛthag āśramiṇāṃ karmāṇyekārthānīti naḥ śrutam
- 13
गच्छत्येव परित्यागी वानप्रस्थश्च गच्छति
गृहस्थो ब्रह्मचारी च उभौ तावपि गच्छतः
gacchatyeva parityāgī vānaprasthaśca gacchati
gṛhastho brahmacārī ca ubhau tāvapi gacchataḥ
- 14
देवयाना हि पन्थानश्चत्वारः शाश्वता मताः
तेषां ज्यायःकनीयस्त्वं फलेषूक्तं बलाबलम्
devayānā hi panthānaścatvāraḥ śāśvatā matāḥ
teṣāṃ jyāyaḥkanīyastvaṃ phaleṣūktaṃ balābalam
- 15
एवं विदित्वा सर्वार्थान् आरभेद् इति वैदिकम्
नारभेद् इति चान्यत्र नैष्ठिकी श्रूयते श्रुतिः
evaṃ viditvā sarvārthān ārabhed iti vaidikam
nārabhed iti cānyatra naiṣṭhikī śrūyate śrutiḥ
- 16
अनारम्भे ह्यदोषः स्याद् आरम्भे ऽदोष उत्तमः
एवं स्थितस्य शास्त्रस्य दुर्विज्ञेयं बलाबलम्
anārambhe hyadoṣaḥ syād ārambhe 'doṣa uttamaḥ
evaṃ sthitasya śāstrasya durvijñeyaṃ balābalam
- 17
यद्यत्र किंचित्प्रत्यक्षम् अहिंसायाः परं मतम्
ऋते त्वागमशास्त्रेभ्यो ब्रूहि तद्यदि पश्यसि
yadyatra kiṃcitpratyakṣam ahiṃsāyāḥ paraṃ matam
ṛte tvāgamaśāstrebhyo brūhi tadyadi paśyasi
- 18
स्यूमरश्मिर् उवाच
स्वर्गकामो यजेतेति सततं श्रूयते श्रुतिः
फलं प्रकल्प्य पूर्वं हि ततो यज्ञः प्रतायते
syūmaraśmir uvāca
svargakāmo yajeteti satataṃ śrūyate śrutiḥ
phalaṃ prakalpya pūrvaṃ hi tato yajñaḥ pratāyate
- 19
अजश्चाश्वश्च मेषश्च गौश्च पक्षिगणाश्च ये
ग्राम्यारण्या ओषधयः प्राणस्यान्नम् इति श्रुतिः
ajaścāśvaśca meṣaśca gauśca pakṣigaṇāśca ye
grāmyāraṇyā oṣadhayaḥ prāṇasyānnam iti śrutiḥ
- 20
तथैवान्नं ह्यहरहः सायं प्रातर्निरुप्यते
पशवश्चाथ धान्यं च यज्ञस्याङ्गम् इति श्रुतिः
tathaivānnaṃ hyaharahaḥ sāyaṃ prātarnirupyate
paśavaścātha dhānyaṃ ca yajñasyāṅgam iti śrutiḥ
- 21
एतानि सह यज्ञेन प्रजापतिर् अकल्पयत्
तेन प्रजापतिर्देवान्यज्ञेनायजत प्रभुः
etāni saha yajñena prajāpatir akalpayat
tena prajāpatirdevānyajñenāyajata prabhuḥ
- 22
ते स्मान्योन्यंचराः सर्वे प्राणिनः सप्त सप्त च
यज्ञेषूपाकृतं विश्वं प्राहुर् उत्तमसंज्ञितम्
te smānyonyaṃcarāḥ sarve prāṇinaḥ sapta sapta ca
yajñeṣūpākṛtaṃ viśvaṃ prāhur uttamasaṃjñitam
- 23
एतच्चैवाभ्यनुज्ञातं पूर्वैः पूर्वतरैस्तथा
को जातु न विचिन्वीत विद्वान्स्वां शक्तिम् आत्मनः
etaccaivābhyanujñātaṃ pūrvaiḥ pūrvataraistathā
ko jātu na vicinvīta vidvānsvāṃ śaktim ātmanaḥ
- 24
पशवश्च मनुष्याश्च द्रुमाश्चौषधिभिः सह
स्वर्गम् एवाभिकाङ्क्षन्ते न च स्वर्गस्त्व् ऋते मखम्
paśavaśca manuṣyāśca drumāścauṣadhibhiḥ saha
svargam evābhikāṅkṣante na ca svargastv ṛte makham
- 25
ओषध्यः पशवो वृक्षा वीरुद् आज्यं पयो दधि
हविर्भूमिर्दिशः श्रद्धा कालश्चैतानि द्वादश
oṣadhyaḥ paśavo vṛkṣā vīrud ājyaṃ payo dadhi
havirbhūmirdiśaḥ śraddhā kālaścaitāni dvādaśa
- 26
ऋचो यजूंषि सामानि यजमानश्च षोडशः
अग्निर्ज्ञेयो गृहपतिः स सप्तदश उच्यते
अङ्गान्येतानि यज्ञस्य यज्ञो मूलम् इति श्रुतिः
ṛco yajūṃṣi sāmāni yajamānaśca ṣoḍaśaḥ
agnirjñeyo gṛhapatiḥ sa saptadaśa ucyate
aṅgānyetāni yajñasya yajño mūlam iti śrutiḥ
- 27
आज्येन पयसा दध्ना शकृतामिक्षया त्वचा
वालैः शृङ्गेण पादेन सम्भवत्येव गौर्मखम्
एवं प्रत्येकशः सर्वं यद्यद् अस्य विधीयते
ājyena payasā dadhnā śakṛtāmikṣayā tvacā
vālaiḥ śṛṅgeṇa pādena sambhavatyeva gaurmakham
evaṃ pratyekaśaḥ sarvaṃ yadyad asya vidhīyate
- 28
यज्ञं वहन्ति सम्भूय सहर्त्विग्भिः सदक्षिणैः
संहत्यैतानि सर्वाणि यज्ञं निर्वर्तयन्त्युत
yajñaṃ vahanti sambhūya sahartvigbhiḥ sadakṣiṇaiḥ
saṃhatyaitāni sarvāṇi yajñaṃ nirvartayantyuta
- 29
यज्ञार्थानि हि सृष्टानि यथा वै श्रूयते श्रुतिः
एवं पूर्वे पूर्वतराः प्रवृत्ताश्चैव मानवाः
yajñārthāni hi sṛṣṭāni yathā vai śrūyate śrutiḥ
evaṃ pūrve pūrvatarāḥ pravṛttāścaiva mānavāḥ
- 30
न हिनस्ति ह्यारभते नाभिद्रुह्यति किंचन
यज्ञो यष्टव्य इत्येव यो यजत्यफलेप्सया
na hinasti hyārabhate nābhidruhyati kiṃcana
yajño yaṣṭavya ityeva yo yajatyaphalepsayā

