86 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
कथान्तरम् अथासाद्य खड्गयुद्धविशारदः
नकुलः शरतल्पस्थम् इदम् आह पितामहम्
vaiśaṃpāyana uvāca
kathāntaram athāsādya khaḍgayuddhaviśāradaḥ
nakulaḥ śaratalpastham idam āha pitāmaham
- 2
धनुः प्रहरणं श्रेष्ठम् इति वादः पितामह
मतस्तु मम धर्मज्ञ खड्ग एव सुसंशितः
dhanuḥ praharaṇaṃ śreṣṭham iti vādaḥ pitāmaha
matastu mama dharmajña khaḍga eva susaṃśitaḥ
- 3
विशीर्णे कार्मुके राजन्प्रक्षीणेषु च वाजिषु
खड्गेन शक्यते युद्धे साध्वात्मा परिरक्षितुम्
viśīrṇe kārmuke rājanprakṣīṇeṣu ca vājiṣu
khaḍgena śakyate yuddhe sādhvātmā parirakṣitum
- 4
शरासनधरांश्चैव गदाशक्तिधरांस्तथा
एकः खड्गधरो वीरः समर्थः प्रतिबाधितुम्
śarāsanadharāṃścaiva gadāśaktidharāṃstathā
ekaḥ khaḍgadharo vīraḥ samarthaḥ pratibādhitum
- 5
अत्र मे संशयश्चैव कौतूहलम् अतीव च
किं स्वित्प्रहरणं श्रेष्ठं सर्वयुद्धेषु पार्थिव
atra me saṃśayaścaiva kautūhalam atīva ca
kiṃ svitpraharaṇaṃ śreṣṭhaṃ sarvayuddheṣu pārthiva
- 6
कथं चोत्पादितः खड्गः कस्यार्थाय च केन वा
पूर्वाचार्यं च खड्गस्य प्रब्रूहि प्रपितामह
kathaṃ cotpāditaḥ khaḍgaḥ kasyārthāya ca kena vā
pūrvācāryaṃ ca khaḍgasya prabrūhi prapitāmaha
- 7
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा माद्रीपुत्रस्य धीमतः
सर्वकौशलसंयुक्तं सूक्ष्मचित्रार्थवच्छुभम्
tasya tadvacanaṃ śrutvā mādrīputrasya dhīmataḥ
sarvakauśalasaṃyuktaṃ sūkṣmacitrārthavacchubham
- 8
ततस्तस्योत्तरं वाक्यं स्वरवर्णोपपादितम्
शिक्षान्यायोपसंपन्नं द्रोणशिष्याय पृच्छते
tatastasyottaraṃ vākyaṃ svaravarṇopapāditam
śikṣānyāyopasaṃpannaṃ droṇaśiṣyāya pṛcchate
- 9
उवाच सर्वधर्मज्ञो धनुर्वेदस्य पारगः
शरतल्पगतो भीष्मो नकुलाय महात्मने
uvāca sarvadharmajño dhanurvedasya pāragaḥ
śaratalpagato bhīṣmo nakulāya mahātmane
- 10
तत्त्वं शृणुष्व माद्रेय यद् एतत्परिपृच्छसि
प्रबोधितो ऽस्मि भवता धातुमान् इव पर्वतः
tattvaṃ śṛṇuṣva mādreya yad etatparipṛcchasi
prabodhito 'smi bhavatā dhātumān iva parvataḥ
- 11
सलिलैकार्णवं तात पुरा सर्वम् अभूद् इदम्
निष्प्रकम्पम् अनाकाशम् अनिर्देश्यमहीतलम्
salilaikārṇavaṃ tāta purā sarvam abhūd idam
niṣprakampam anākāśam anirdeśyamahītalam
- 12
तमःसंवृतम् अस्पर्शम् अतिगम्भीरदर्शनम्
निःशब्दं चाप्रमेयं च तत्र जज्ञे पितामहः
tamaḥsaṃvṛtam asparśam atigambhīradarśanam
niḥśabdaṃ cāprameyaṃ ca tatra jajñe pitāmahaḥ
- 13
सो ऽसृजद्वायुम् अग्निं च भास्करं चापि वीर्यवान्
आकाशम् असृजच्चोर्ध्वम् अधो भूमिं च नैरृतिम्
so 'sṛjadvāyum agniṃ ca bhāskaraṃ cāpi vīryavān
ākāśam asṛjaccordhvam adho bhūmiṃ ca nairṛtim
- 14
नभः सचन्द्रतारं च नक्षत्राणि ग्रहांस्तथा
संवत्सरान् अहोरात्रान् ऋतून् अथ लवान्क्षणान्
nabhaḥ sacandratāraṃ ca nakṣatrāṇi grahāṃstathā
saṃvatsarān ahorātrān ṛtūn atha lavānkṣaṇān
- 15
ततः शरीरं लोकस्थं स्थापयित्वा पितामहः
जनयामास भगवान्पुत्रान् उत्तमतेजसः
tataḥ śarīraṃ lokasthaṃ sthāpayitvā pitāmahaḥ
janayāmāsa bhagavānputrān uttamatejasaḥ
- 16
मरीचिम् ऋषिम् अत्रिं च पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम्
वसिष्ठाङ्गिरसौ चोभौ रुद्रं च प्रभुम् ईश्वरम्
marīcim ṛṣim atriṃ ca pulastyaṃ pulahaṃ kratum
vasiṣṭhāṅgirasau cobhau rudraṃ ca prabhum īśvaram
- 17
प्राचेतसस्तथा दक्षः कन्याः षष्टिम् अजीजनत्
ता वै ब्रह्मर्षयः सर्वाः प्रजार्थं प्रतिपेदिरे
prācetasastathā dakṣaḥ kanyāḥ ṣaṣṭim ajījanat
tā vai brahmarṣayaḥ sarvāḥ prajārthaṃ pratipedire
- 18
ताभ्यो विश्वानि भूतानि देवाः पितृगणास्तथा
गन्धर्वाप्सरसश्चैव रक्षांसि विविधानि च
tābhyo viśvāni bhūtāni devāḥ pitṛgaṇāstathā
gandharvāpsarasaścaiva rakṣāṃsi vividhāni ca
- 19
पतत्रिमृगमीनाश्च प्लवंगाश्च महोरगाः
नानाकृतिबलाश्चान्ये जलक्षितिविचारिणः
patatrimṛgamīnāśca plavaṃgāśca mahoragāḥ
nānākṛtibalāścānye jalakṣitivicāriṇaḥ
- 20
औद्भिदाः स्वेदजाश्चैव अण्डजाश्च जरायुजाः
जज्ञे तात तथा सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम्
audbhidāḥ svedajāścaiva aṇḍajāśca jarāyujāḥ
jajñe tāta tathā sarvaṃ jagatsthāvarajaṅgamam
- 21
भूतसर्गम् इमं कृत्वा सर्वलोकपितामहः
शाश्वतं वेदपठितं धर्मं च युयुजे पुनः
bhūtasargam imaṃ kṛtvā sarvalokapitāmahaḥ
śāśvataṃ vedapaṭhitaṃ dharmaṃ ca yuyuje punaḥ
- 22
तस्मिन्धर्मे स्थिता देवाः सहाचार्यपुरोहिताः
आदित्या वसवो रुद्राः ससाध्या मरुदश्विनः
tasmindharme sthitā devāḥ sahācāryapurohitāḥ
ādityā vasavo rudrāḥ sasādhyā marudaśvinaḥ
- 23
भृग्वत्र्यङ्गिरसः सिद्धाः काश्यपश्च तपोधनः
वसिष्ठगौतमागस्त्यास्तथा नारदपर्वतौ
bhṛgvatryaṅgirasaḥ siddhāḥ kāśyapaśca tapodhanaḥ
vasiṣṭhagautamāgastyāstathā nāradaparvatau
- 24
ऋषयो वालखिल्याश्च प्रभासाः सिकतास्तथा
घृताचाः सोमवायव्या वैखानसमरीचिपाः
ṛṣayo vālakhilyāśca prabhāsāḥ sikatāstathā
ghṛtācāḥ somavāyavyā vaikhānasamarīcipāḥ
- 25
अकृष्टाश्चैव हंसाश्च ऋषयो ऽथाग्नियोनिजाः
वानप्रस्थाः पृश्नयश्च स्थिता ब्रह्मानुशासने
akṛṣṭāścaiva haṃsāśca ṛṣayo 'thāgniyonijāḥ
vānaprasthāḥ pṛśnayaśca sthitā brahmānuśāsane
- 26
दानवेन्द्रास्त्वतिक्रम्य तत्पितामहशासनम्
धर्मस्यापचयं चक्रुः क्रोधलोभसमन्विताः
dānavendrāstvatikramya tatpitāmahaśāsanam
dharmasyāpacayaṃ cakruḥ krodhalobhasamanvitāḥ
- 27
हिरण्यकशिपुश्चैव हिरण्याक्षो विरोचनः
शम्बरो विप्रचित्तिश्च प्रह्रादो नमुचिर्बलिः
hiraṇyakaśipuścaiva hiraṇyākṣo virocanaḥ
śambaro vipracittiśca prahrādo namucirbaliḥ
- 28
एते चान्ये च बहवः सगणा दैत्यदानवाः
धर्मसेतुम् अतिक्रम्य रेमिरे ऽधर्मनिश्चयाः
ete cānye ca bahavaḥ sagaṇā daityadānavāḥ
dharmasetum atikramya remire 'dharmaniścayāḥ
- 29
सर्वे स्म तुल्यजातीया यथा देवास्तथा वयम्
इत्येवं हेतुम् आस्थाय स्पर्धमानाः सुरर्षिभिः
sarve sma tulyajātīyā yathā devāstathā vayam
ityevaṃ hetum āsthāya spardhamānāḥ surarṣibhiḥ
- 30
न प्रियं नाप्यनुक्रोशं चक्रुर्भूतेषु भारत
त्रीन् उपायान् अतिक्रम्य दण्डेन रुरुधुः प्रजाः
न जग्मुः संविदं तैश्च दर्पाद् असुरसत्तमाः
na priyaṃ nāpyanukrośaṃ cakrurbhūteṣu bhārata
trīn upāyān atikramya daṇḍena rurudhuḥ prajāḥ
na jagmuḥ saṃvidaṃ taiśca darpād asurasattamāḥ

