25 shlokas
- 1
शुक उवाच
यस्माद्धर्मात्परो धर्मो विद्यते नेह कश्चन
यो विशिष्टश्च धर्मेभ्यस्तं भवान्प्रब्रवीतु मे
śuka uvāca
yasmāddharmātparo dharmo vidyate neha kaścana
yo viśiṣṭaśca dharmebhyastaṃ bhavānprabravītu me
- 2
व्यास उवाच
धर्मं ते सम्प्रवक्ष्यामि पुराणम् ऋषिसंस्तुतम्
विशिष्टं सर्वधर्मेभ्यस्तम् इहैकमनाः शृणु
vyāsa uvāca
dharmaṃ te sampravakṣyāmi purāṇam ṛṣisaṃstutam
viśiṣṭaṃ sarvadharmebhyastam ihaikamanāḥ śṛṇu
- 3
इन्द्रियाणि प्रमाथीनि बुद्ध्या संयम्य यत्नतः
सर्वतो निष्पतिष्णूनि पिता बालान् इवात्मजान्
indriyāṇi pramāthīni buddhyā saṃyamya yatnataḥ
sarvato niṣpatiṣṇūni pitā bālān ivātmajān
- 4
मनसश्चेन्द्रियाणां च ह्यैकाग्र्यं परमं तपः
तज्ज्यायः सर्वधर्मेभ्यः स धर्मः पर उच्यते
manasaścendriyāṇāṃ ca hyaikāgryaṃ paramaṃ tapaḥ
tajjyāyaḥ sarvadharmebhyaḥ sa dharmaḥ para ucyate
- 5
तानि सर्वाणि संधाय मनःषष्ठानि मेधया
आत्मतृप्त इवासीत बहु चिन्त्यम् अचिन्तयन्
tāni sarvāṇi saṃdhāya manaḥṣaṣṭhāni medhayā
ātmatṛpta ivāsīta bahu cintyam acintayan
- 6
गोचरेभ्यो निवृत्तानि यदा स्थास्यन्ति वेश्मनि
तदा त्वम् आत्मनात्मानं परं द्रक्ष्यसि शाश्वतम्
gocarebhyo nivṛttāni yadā sthāsyanti veśmani
tadā tvam ātmanātmānaṃ paraṃ drakṣyasi śāśvatam
- 7
सर्वात्मानं महात्मानं विधूमम् इव पावकम्
तं पश्यन्ति महात्मानो ब्राह्मणा ये मनीषिणः
sarvātmānaṃ mahātmānaṃ vidhūmam iva pāvakam
taṃ paśyanti mahātmāno brāhmaṇā ye manīṣiṇaḥ
- 8
यथा पुष्पफलोपेतो बहुशाखो महाद्रुमः
आत्मनो नाभिजानीते क्व मे पुष्पं क्व मे फलम्
yathā puṣpaphalopeto bahuśākho mahādrumaḥ
ātmano nābhijānīte kva me puṣpaṃ kva me phalam
- 9
एवम् आत्मा न जानीते क्व गमिष्ये कुतो न्वहम्
अन्यो ह्यत्रान्तर् आत्मास्ति यः सर्वम् अनुपश्यति
evam ātmā na jānīte kva gamiṣye kuto nvaham
anyo hyatrāntar ātmāsti yaḥ sarvam anupaśyati
- 10
ज्ञानदीपेन दीप्तेन पश्यत्यात्मानम् आत्मना
दृष्ट्वा त्वम् आत्मनात्मानं निरात्मा भव सर्ववित्
jñānadīpena dīptena paśyatyātmānam ātmanā
dṛṣṭvā tvam ātmanātmānaṃ nirātmā bhava sarvavit
- 11
विमुक्तः सर्वपापेभ्यो मुक्तत्वच इवोरगः
परां बुद्धिम् अवाप्येह विपाप्मा विगतज्वरः
vimuktaḥ sarvapāpebhyo muktatvaca ivoragaḥ
parāṃ buddhim avāpyeha vipāpmā vigatajvaraḥ
- 12
सर्वतःस्रोतसं घोरां नदीं लोकप्रवाहिनीम्
पञ्चेन्द्रियग्राहवतीं मनःसंकल्परोधसम्
sarvataḥsrotasaṃ ghorāṃ nadīṃ lokapravāhinīm
pañcendriyagrāhavatīṃ manaḥsaṃkalparodhasam
- 13
लोभमोहतृणच्छन्नां कामक्रोधसरीसृपाम्
सत्यतीर्थानृतक्षोभां क्रोधपङ्कां सरिद्वराम्
lobhamohatṛṇacchannāṃ kāmakrodhasarīsṛpām
satyatīrthānṛtakṣobhāṃ krodhapaṅkāṃ saridvarām
- 14
अव्यक्तप्रभवां शीघ्रां दुस्तराम् अकृतात्मभिः
प्रतरस्व नदीं बुद्ध्या कामग्राहसमाकुलाम्
avyaktaprabhavāṃ śīghrāṃ dustarām akṛtātmabhiḥ
pratarasva nadīṃ buddhyā kāmagrāhasamākulām
- 15
संसारसागरगमां योनिपातालदुस्तराम्
आत्मजन्मोद्भवां तात जिह्वावर्तां दुरासदाम्
saṃsārasāgaragamāṃ yonipātāladustarām
ātmajanmodbhavāṃ tāta jihvāvartāṃ durāsadām
- 16
यां तरन्ति कृतप्रज्ञा धृतिमन्तो मनीषिणः
तां तीर्णः सर्वतोमुक्तो विपूतात्मात्मविच्छुचिः
yāṃ taranti kṛtaprajñā dhṛtimanto manīṣiṇaḥ
tāṃ tīrṇaḥ sarvatomukto vipūtātmātmavicchuciḥ
- 17
उत्तमां बुद्धिम् आस्थाय ब्रह्मभूयं गमिष्यसि
संतीर्णः सर्वसंक्लेशान्प्रसन्नात्मा विकल्मषः
uttamāṃ buddhim āsthāya brahmabhūyaṃ gamiṣyasi
saṃtīrṇaḥ sarvasaṃkleśānprasannātmā vikalmaṣaḥ
- 18
भूमिष्ठानीव भूतानि पर्वतस्थो निशामय
अक्रुध्यन् अप्रहृष्यंश्च ननृशंसमतिस्तथा
ततो द्रक्ष्यसि भूतानां सर्वेषां प्रभवाप्ययौ
bhūmiṣṭhānīva bhūtāni parvatastho niśāmaya
akrudhyan aprahṛṣyaṃśca nanṛśaṃsamatistathā
tato drakṣyasi bhūtānāṃ sarveṣāṃ prabhavāpyayau
- 19
एवं वै सर्वधर्मेभ्यो विशिष्टं मेनिरे बुधाः
धर्मं धर्मभृतां श्रेष्ठ मुनयस्तत्त्वदर्शिनः
evaṃ vai sarvadharmebhyo viśiṣṭaṃ menire budhāḥ
dharmaṃ dharmabhṛtāṃ śreṣṭha munayastattvadarśinaḥ
- 20
आत्मनो ऽव्ययिनो ज्ञात्वा इदं पुत्रानुशासनम्
प्रयताय प्रवक्तव्यं हितायानुगताय च
ātmano 'vyayino jñātvā idaṃ putrānuśāsanam
prayatāya pravaktavyaṃ hitāyānugatāya ca
- 21
आत्मज्ञानम् इदं गुह्यं सर्वगुह्यतमं महत्
अब्रुवं यद् अहं तात आत्मसाक्षिकम् अञ्जसा
ātmajñānam idaṃ guhyaṃ sarvaguhyatamaṃ mahat
abruvaṃ yad ahaṃ tāta ātmasākṣikam añjasā
- 22
नैव स्त्री न पुमान् एतन्नैव चेदं नपुंसकम्
अदुःखम् असुखं ब्रह्म भूतभव्यभवात्मकम्
naiva strī na pumān etannaiva cedaṃ napuṃsakam
aduḥkham asukhaṃ brahma bhūtabhavyabhavātmakam
- 23
नैतज्ज्ञात्वा पुमान्स्त्री वा पुनर्भवम् अवाप्नुयात्
अभवप्रतिपत्त्यर्थम् एतद्वर्त्म विधीयते
naitajjñātvā pumānstrī vā punarbhavam avāpnuyāt
abhavapratipattyartham etadvartma vidhīyate
- 24
यथा मतानि सर्वाणि न चैतानि यथा तथा
कथितानि मया पुत्र भवन्ति न भवन्ति च
yathā matāni sarvāṇi na caitāni yathā tathā
kathitāni mayā putra bhavanti na bhavanti ca
- 25
तत्प्रीतियुक्तेन गुणान्वितेन पुत्रेण सत्पुत्रगुणान्वितेन
पृष्टो हीदं प्रीतिमता हितार्थं ब्रूयात्सुतस्येह यद् उक्तम् एतत्
tatprītiyuktena guṇānvitena putreṇa satputraguṇānvitena
pṛṣṭo hīdaṃ prītimatā hitārthaṃ brūyātsutasyeha yad uktam etat

