29 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
यदा राजा समर्थो ऽपि कोशार्थी स्यान्महामते
कथं प्रवर्तेत तदा तन्मे ब्रूहि पितामह
yudhiṣṭhira uvāca
yadā rājā samartho 'pi kośārthī syānmahāmate
kathaṃ pravarteta tadā tanme brūhi pitāmaha
- 2
भीष्म उवाच
यथादेशं यथाकालम् अपि चैव यथाबलम्
अनुशिष्यात्प्रजा राजा धर्मार्थी तद्धिते रतः
bhīṣma uvāca
yathādeśaṃ yathākālam api caiva yathābalam
anuśiṣyātprajā rājā dharmārthī taddhite rataḥ
- 3
यथा तासां च मन्येत श्रेय आत्मन एव च
तथा धर्म्याणि सर्वाणि राजा राष्ट्रे प्रवर्तयेत्
yathā tāsāṃ ca manyeta śreya ātmana eva ca
tathā dharmyāṇi sarvāṇi rājā rāṣṭre pravartayet
- 4
मधुदोहं दुहेद्राष्ट्रं भ्रमरान्न विपातयेत्
वत्सापेक्षी दुहेच्चैव स्तनांश्च न विकुट्टयेत्
madhudohaṃ duhedrāṣṭraṃ bhramarānna vipātayet
vatsāpekṣī duheccaiva stanāṃśca na vikuṭṭayet
- 5
जलौकावत्पिबेद्राष्ट्रं मृदुनैव नराधिप
व्याघ्रीव च हरेत्पुत्रम् अदष्ट्वा मा पतेद् इति
jalaukāvatpibedrāṣṭraṃ mṛdunaiva narādhipa
vyāghrīva ca haretputram adaṣṭvā mā pated iti
- 6
अल्पेनाल्पेन देयेन वर्धमानं प्रदापयेत्
ततो भूयस्ततो भूयः कामं वृद्धिं समाचरेत्
alpenālpena deyena vardhamānaṃ pradāpayet
tato bhūyastato bhūyaḥ kāmaṃ vṛddhiṃ samācaret
- 7
दमयन्न् इव दम्यानां शश्वद्भारं प्रवर्धयेत्
मृदुपूर्वं प्रयत्नेन पाशान् अभ्यवहारयेत्
damayann iva damyānāṃ śaśvadbhāraṃ pravardhayet
mṛdupūrvaṃ prayatnena pāśān abhyavahārayet
- 8
सकृत्पाशावकीर्णास्ते न भविष्यन्ति दुर्दमाः
उचितेनैव भोक्तव्यास्ते भविष्यन्ति यत्नतः
sakṛtpāśāvakīrṇāste na bhaviṣyanti durdamāḥ
ucitenaiva bhoktavyāste bhaviṣyanti yatnataḥ
- 9
तस्मात्सर्वसमारम्भो दुर्लभः पुरुषव्रजः
यथामुख्यान्सान्त्वयित्वा भोक्तव्य इतरो जनः
tasmātsarvasamārambho durlabhaḥ puruṣavrajaḥ
yathāmukhyānsāntvayitvā bhoktavya itaro janaḥ
- 10
ततस्तान्भेदयित्वाथ परस्परविवक्षितान्
भुञ्जीत सान्त्वयित्वैव यथासुखम् अयत्नतः
tatastānbhedayitvātha parasparavivakṣitān
bhuñjīta sāntvayitvaiva yathāsukham ayatnataḥ
- 11
न चास्थाने न चाकाले करान् एभ्यो ऽनुपातयेत्
आनुपूर्व्येण सान्त्वेन यथाकालं यथाविधि
na cāsthāne na cākāle karān ebhyo 'nupātayet
ānupūrvyeṇa sāntvena yathākālaṃ yathāvidhi
- 12
उपायान्प्रब्रवीम्येतान्न मे माया विवक्षिता
अनुपायेन दमयन्प्रकोपयति वाजिनः
upāyānprabravīmyetānna me māyā vivakṣitā
anupāyena damayanprakopayati vājinaḥ
- 13
पानागाराणि वेशाश्च वेशप्रापणिकास्तथा
कुशीलवाः सकितवा ये चान्ये केचिद् ईदृशाः
pānāgārāṇi veśāśca veśaprāpaṇikāstathā
kuśīlavāḥ sakitavā ye cānye kecid īdṛśāḥ
- 14
नियम्याः सर्व एवैते ये राष्ट्रस्योपघातकाः
एते राष्ट्रे हि तिष्ठन्तो बाधन्ते भद्रिकाः प्रजाः
niyamyāḥ sarva evaite ye rāṣṭrasyopaghātakāḥ
ete rāṣṭre hi tiṣṭhanto bādhante bhadrikāḥ prajāḥ
- 15
न केनचिद्याचितव्यः कश्चित्किंचिद् अनापदि
इति व्यवस्था भूतानां पुरस्तान्मनुना कृता
na kenacidyācitavyaḥ kaścitkiṃcid anāpadi
iti vyavasthā bhūtānāṃ purastānmanunā kṛtā
- 16
सर्वे तथा न जीवेयुर्न कुर्युः कर्म चेद् इह
सर्व एव त्रयो लोका न भवेयुर् असंशयम्
sarve tathā na jīveyurna kuryuḥ karma ced iha
sarva eva trayo lokā na bhaveyur asaṃśayam
- 17
प्रभुर्नियमने राजा य एतान्न नियच्छति
भुङ्क्ते स तस्य पापस्य चतुर्भागम् इति श्रुतिः
तथा कृतस्य धर्मस्य चतुर्भागम् उपाश्नुते
prabhurniyamane rājā ya etānna niyacchati
bhuṅkte sa tasya pāpasya caturbhāgam iti śrutiḥ
tathā kṛtasya dharmasya caturbhāgam upāśnute
- 18
स्थानान्येतानि संगम्य प्रसङ्गे भूतिनाशनः
कामप्रसक्तः पुरुषः किम् अकार्यं विवर्जयेत्
sthānānyetāni saṃgamya prasaṅge bhūtināśanaḥ
kāmaprasaktaḥ puruṣaḥ kim akāryaṃ vivarjayet
- 19
आपद्येव तु याचेरन्येषां नास्ति परिग्रहः
दातव्यं धर्मतस्तेभ्यस्त्वनुक्रोशाद्दयार्थिना
āpadyeva tu yāceranyeṣāṃ nāsti parigrahaḥ
dātavyaṃ dharmatastebhyastvanukrośāddayārthinā
- 20
मा ते राष्ट्रे याचनका मा ते भूयुश्च दस्यवः
इष्टादातार एवैते नैते भूतस्य भावकाः
mā te rāṣṭre yācanakā mā te bhūyuśca dasyavaḥ
iṣṭādātāra evaite naite bhūtasya bhāvakāḥ
- 21
ये भूतान्यनुगृह्णन्ति वर्धयन्ति च ये प्रजाः
ते ते राष्ट्रे प्रवर्तन्तां मा भूतानाम् अभावकाः
ye bhūtānyanugṛhṇanti vardhayanti ca ye prajāḥ
te te rāṣṭre pravartantāṃ mā bhūtānām abhāvakāḥ
- 22
दण्ड्यास्ते च महाराज धनादानप्रयोजनाः
प्रयोगं कारयेयुस्तान्यथा बलिकरांस्तथा
daṇḍyāste ca mahārāja dhanādānaprayojanāḥ
prayogaṃ kārayeyustānyathā balikarāṃstathā
- 23
कृषिगोरक्ष्यवाणिज्यं यच्चान्यत्किंचिद् ईदृशम्
पुरुषैः कारयेत्कर्म बहुभिः सह कर्मिभिः
kṛṣigorakṣyavāṇijyaṃ yaccānyatkiṃcid īdṛśam
puruṣaiḥ kārayetkarma bahubhiḥ saha karmibhiḥ
- 24
नरश्चेत्कृषिगोरक्ष्यं वाणिज्यं चाप्यनुष्ठितः
संशयं लभते किंचित्तेन राजा विगर्ह्यते
naraścetkṛṣigorakṣyaṃ vāṇijyaṃ cāpyanuṣṭhitaḥ
saṃśayaṃ labhate kiṃcittena rājā vigarhyate
- 25
धनिनः पूजयेन्नित्यं यानाच्छादनभोजनैः
वक्तव्याश्चानुगृह्णीध्वं पूजाः सह मयेति ह
dhaninaḥ pūjayennityaṃ yānācchādanabhojanaiḥ
vaktavyāścānugṛhṇīdhvaṃ pūjāḥ saha mayeti ha
- 26
अङ्गम् एतन्महद्राज्ञां धनिनो नाम भारत
ककुदं सर्वभूतानां धनस्थो नात्र संशयः
aṅgam etanmahadrājñāṃ dhanino nāma bhārata
kakudaṃ sarvabhūtānāṃ dhanastho nātra saṃśayaḥ
- 27
प्राज्ञः शूरो धनस्थश्च स्वाम्धार्मिक एव च
तपस्वी सत्यवादी च बुद्धिमांश्चाभिरक्षति
prājñaḥ śūro dhanasthaśca svāmdhārmika eva ca
tapasvī satyavādī ca buddhimāṃścābhirakṣati
- 28
तस्माद् एतेषु सर्वेषु प्रीतिमान्भव पार्थिव
सत्यम् आर्जवम् अक्रोधम् आनृशंस्यं च पालय
tasmād eteṣu sarveṣu prītimānbhava pārthiva
satyam ārjavam akrodham ānṛśaṃsyaṃ ca pālaya
- 29
एवं दण्डं च कोशं च मित्रं भूमिं च लप्स्यसे
सत्यार्जवपरो राजन्मित्रकोशसमन्वितः
evaṃ daṇḍaṃ ca kośaṃ ca mitraṃ bhūmiṃ ca lapsyase
satyārjavaparo rājanmitrakośasamanvitaḥ

