43 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
योगं मे परमं तात मोक्षस्य वद भारत
तम् अहं तत्त्वतो ज्ञातुम् इच्छामि वदतां वर
yudhiṣṭhira uvāca
yogaṃ me paramaṃ tāta mokṣasya vada bhārata
tam ahaṃ tattvato jñātum icchāmi vadatāṃ vara
- 2
भीष्म उवाच
अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम्
संवादं मोक्षसंयुक्तं शिष्यस्य गुरुणा सह
bhīṣma uvāca
atrāpyudāharantīmam itihāsaṃ purātanam
saṃvādaṃ mokṣasaṃyuktaṃ śiṣyasya guruṇā saha
- 3
कश्चिद्ब्राह्मणम् आसीनम् आचार्यम् ऋषिसत्तमम्
शिष्यः परममेधावी श्रेयोऽर्थी सुसमाहितः
चरणावुपसंगृह्य स्थितः प्राञ्जलिर् अब्रवीत्
kaścidbrāhmaṇam āsīnam ācāryam ṛṣisattamam
śiṣyaḥ paramamedhāvī śreyo'rthī susamāhitaḥ
caraṇāvupasaṃgṛhya sthitaḥ prāñjalir abravīt
- 4
उपासनात्प्रसन्नो ऽसि यदि वै भगवन्मम
संशयो मे महान्कश्चित्तन्मे व्याख्यातुम् अर्हसि
upāsanātprasanno 'si yadi vai bhagavanmama
saṃśayo me mahānkaścittanme vyākhyātum arhasi
- 5
कुतश्चाहं कुतश्च त्वं तत्सम्यग्ब्रूहि यत्परम्
कथं च सर्वभूतेषु समेषु द्विजसत्तम
सम्यग्वृत्ता निवर्तन्ते विपरीताः क्षयोदयाः
kutaścāhaṃ kutaśca tvaṃ tatsamyagbrūhi yatparam
kathaṃ ca sarvabhūteṣu sameṣu dvijasattama
samyagvṛttā nivartante viparītāḥ kṣayodayāḥ
- 6
वेदेषु चापि यद्वाक्यं लौकिकं व्यापकं च यत्
एतद्विद्वन्यथातत्त्वं सर्वं व्याख्यातुम् अर्हसि
vedeṣu cāpi yadvākyaṃ laukikaṃ vyāpakaṃ ca yat
etadvidvanyathātattvaṃ sarvaṃ vyākhyātum arhasi
- 7
गुरुर् उवाच
शृणु शिष्य महाप्राज्ञ ब्रह्मगुह्यम् इदं परम्
अध्यात्मं सर्वभूतानाम् आगमानां च यद्वसु
gurur uvāca
śṛṇu śiṣya mahāprājña brahmaguhyam idaṃ param
adhyātmaṃ sarvabhūtānām āgamānāṃ ca yadvasu
- 8
वासुदेवः सर्वम् इदं विश्वस्य ब्रह्मणो मुखम्
सत्यं दानम् अथो यज्ञस्तितिक्षा दम आर्जवम्
vāsudevaḥ sarvam idaṃ viśvasya brahmaṇo mukham
satyaṃ dānam atho yajñastitikṣā dama ārjavam
- 9
पुरुषं सनातनं विष्णुं यत्तद्वेदविदो विदुः
सर्गप्रलयकर्तारम् अव्यक्तं ब्रह्म शाश्वतम्
तद् इदं ब्रह्म वार्ष्णेयम् इतिहासं शृणुष्व मे
puruṣaṃ sanātanaṃ viṣṇuṃ yattadvedavido viduḥ
sargapralayakartāram avyaktaṃ brahma śāśvatam
tad idaṃ brahma vārṣṇeyam itihāsaṃ śṛṇuṣva me
- 10
ब्राह्मणो ब्राह्मणैः श्राव्यो राजन्यः क्षत्रियैस्तथा
माहात्म्यं देवदेवस्य विष्णोर् अमिततेजसः
अर्हस्त्वम् असि कल्याण वार्ष्णेयं शृणु यत्परम्
brāhmaṇo brāhmaṇaiḥ śrāvyo rājanyaḥ kṣatriyaistathā
māhātmyaṃ devadevasya viṣṇor amitatejasaḥ
arhastvam asi kalyāṇa vārṣṇeyaṃ śṛṇu yatparam
- 11
कालचक्रम् अनाद्यन्तं भावाभावस्वलक्षणम्
त्रैलोक्यं सर्वभूतेषु चक्रवत्परिवर्तते
kālacakram anādyantaṃ bhāvābhāvasvalakṣaṇam
trailokyaṃ sarvabhūteṣu cakravatparivartate
- 12
यत्तद् अक्षरम् अव्यक्तम् अमृतं ब्रह्म शाश्वतम्
वदन्ति पुरुषव्याघ्रं केशवं पुरुषर्षभम्
yattad akṣaram avyaktam amṛtaṃ brahma śāśvatam
vadanti puruṣavyāghraṃ keśavaṃ puruṣarṣabham
- 13
पितॄन्देवान् ऋषींश्चैव तथा वै यक्षदानवान्
नागासुरमनुष्यांश्च सृजते परमो ऽव्ययः
pitṝndevān ṛṣīṃścaiva tathā vai yakṣadānavān
nāgāsuramanuṣyāṃśca sṛjate paramo 'vyayaḥ
- 14
तथैव वेदशास्त्राणि लोकधर्मांश्च शाश्वतान्
प्रलये प्रकृतिं प्राप्य युगादौ सृजते प्रभुः
tathaiva vedaśāstrāṇi lokadharmāṃśca śāśvatān
pralaye prakṛtiṃ prāpya yugādau sṛjate prabhuḥ
- 15
यथर्तुष्व् ऋतुलिङ्गानि नानारूपाणि पर्यये
दृश्यन्ते तानि तान्येव तथा ब्रह्माहरात्रिषु
yathartuṣv ṛtuliṅgāni nānārūpāṇi paryaye
dṛśyante tāni tānyeva tathā brahmāharātriṣu
- 16
अथ यद्यद्यदा भावि कालयोगाद्युगादिषु
तत्तद् उत्पद्यते ज्ञानं लोकयात्राविधानजम्
atha yadyadyadā bhāvi kālayogādyugādiṣu
tattad utpadyate jñānaṃ lokayātrāvidhānajam
- 17
युगान्ते ऽन्तर्हितान्वेदान्सेतिहासान्महर्षयः
लेभिरे तपसा पूर्वम् अनुज्ञाताः स्वयंभुवा
yugānte 'ntarhitānvedānsetihāsānmaharṣayaḥ
lebhire tapasā pūrvam anujñātāḥ svayaṃbhuvā
- 18
वेदविद्वेद भगवान्वेदाङ्गानि बृहस्पतिः
भार्गवो नीतिशास्त्रं च जगाद जगतो हितम्
vedavidveda bhagavānvedāṅgāni bṛhaspatiḥ
bhārgavo nītiśāstraṃ ca jagāda jagato hitam
- 19
गान्धर्वं नारदो वेदं भरद्वाजो धनुर्ग्रहम्
देवर्षिचरितं गार्ग्यः कृष्णात्रेयश्चिकित्सितम्
gāndharvaṃ nārado vedaṃ bharadvājo dhanurgraham
devarṣicaritaṃ gārgyaḥ kṛṣṇātreyaścikitsitam
- 20
न्यायतन्त्राण्यनेकानि तैस्तैर् उक्तानि वादिभिः
हेत्वागमसदाचारैर्यद् उक्तं तद् उपास्यते
nyāyatantrāṇyanekāni taistair uktāni vādibhiḥ
hetvāgamasadācārairyad uktaṃ tad upāsyate
- 21
अनाद्यं यत्परं ब्रह्म न देवा नर्षयो विदुः
एकस्तद्वेद भगवान्धाता नारायणः प्रभुः
anādyaṃ yatparaṃ brahma na devā narṣayo viduḥ
ekastadveda bhagavāndhātā nārāyaṇaḥ prabhuḥ
- 22
नारायणाद् ऋषिगणास्तथा मुख्याः सुरासुराः
राजर्षयः पुराणाश्च परमं दुःखभेषजम्
nārāyaṇād ṛṣigaṇāstathā mukhyāḥ surāsurāḥ
rājarṣayaḥ purāṇāśca paramaṃ duḥkhabheṣajam
- 23
पुरुषाधिष्ठितं भावं प्रकृतिः सूयते सदा
हेतुयुक्तम् अतः सर्वं जगत्सम्परिवर्तते
puruṣādhiṣṭhitaṃ bhāvaṃ prakṛtiḥ sūyate sadā
hetuyuktam ataḥ sarvaṃ jagatsamparivartate
- 24
दीपाद् अन्ये यथा दीपाः प्रवर्तन्ते सहस्रशः
प्रकृतिः सृजते तद्वद् आनन्त्यान्नापचीयते
dīpād anye yathā dīpāḥ pravartante sahasraśaḥ
prakṛtiḥ sṛjate tadvad ānantyānnāpacīyate
- 25
अव्यक्तकर्मजा बुद्धिर् अहंकारं प्रसूयते
आकाशं चाप्यहंकाराद्वायुर् आकाशसंभवः
avyaktakarmajā buddhir ahaṃkāraṃ prasūyate
ākāśaṃ cāpyahaṃkārādvāyur ākāśasaṃbhavaḥ
- 26
वायोस्तेजस्ततश्चापस्त्वद्भ्यो हि वसुधोद्गता
मूलप्रकृतयो ऽष्टौ ता जगद् एतास्ववस्थितम्
vāyostejastataścāpastvadbhyo hi vasudhodgatā
mūlaprakṛtayo 'ṣṭau tā jagad etāsvavasthitam
- 27
ज्ञानेन्द्रियाण्यतः पञ्च पञ्च कर्मेन्द्रियाण्यपि
विषयाः पञ्च चैकं च विकारे षोडशं मनः
jñānendriyāṇyataḥ pañca pañca karmendriyāṇyapi
viṣayāḥ pañca caikaṃ ca vikāre ṣoḍaśaṃ manaḥ
- 28
श्रोत्रं त्वक्चक्षुषी जिह्वा घ्राणं पञ्चेन्द्रियाण्यपि
पादौ पायुर् उपस्थश्च हस्तौ वाक्कर्मणाम् अपि
śrotraṃ tvakcakṣuṣī jihvā ghrāṇaṃ pañcendriyāṇyapi
pādau pāyur upasthaśca hastau vākkarmaṇām api
- 29
शब्दः स्पर्शो ऽथ रूपं च रसो गन्धस्तथैव च
विज्ञेयं व्यापकं चित्तं तेषु सर्वगतं मनः
śabdaḥ sparśo 'tha rūpaṃ ca raso gandhastathaiva ca
vijñeyaṃ vyāpakaṃ cittaṃ teṣu sarvagataṃ manaḥ
- 30
रसज्ञाने तु जिह्वेयं व्याहृते वाक्तथैव च
इन्द्रियैर्विविधैर्युक्तं सर्वं व्यस्तं मनस्तथा
rasajñāne tu jihveyaṃ vyāhṛte vāktathaiva ca
indriyairvividhairyuktaṃ sarvaṃ vyastaṃ manastathā

