51 shlokas
- 1
भीष्म उवाच
ततः स राजा जनको मन्त्रिभिः सह भारत
पुरः पुरोहितं कृत्वा सर्वाण्यन्तःपुराणि च
bhīṣma uvāca
tataḥ sa rājā janako mantribhiḥ saha bhārata
puraḥ purohitaṃ kṛtvā sarvāṇyantaḥpurāṇi ca
- 2
आसनं च पुरस्कृत्य रत्नानि विविधानि च
शिरसा चार्घ्यम् आदाय गुरुपुत्रं समभ्यगात्
āsanaṃ ca puraskṛtya ratnāni vividhāni ca
śirasā cārghyam ādāya guruputraṃ samabhyagāt
- 3
स तद् आसनम् आदाय बहुरत्नविभूषितम्
स्पर्ध्यास्तरणसंस्तीर्णं सर्वतोभद्रम् ऋद्धिमत्
sa tad āsanam ādāya bahuratnavibhūṣitam
spardhyāstaraṇasaṃstīrṇaṃ sarvatobhadram ṛddhimat
- 4
पुरोधसा संगृहीतं हस्तेनालभ्य पार्थिवः
प्रददौ गुरुपुत्राय शुकाय परमार्चितम्
purodhasā saṃgṛhītaṃ hastenālabhya pārthivaḥ
pradadau guruputrāya śukāya paramārcitam
- 5
तत्रोपविष्टं तं कार्ष्णिं शास्त्रतः प्रत्यपूजयत्
पाद्यं निवेद्य प्रथमम् अर्घ्यं गां च न्यवेदयत्
स च तां मन्त्रवत्पूजां प्रत्यगृह्णाद्यथाविधि
tatropaviṣṭaṃ taṃ kārṣṇiṃ śāstrataḥ pratyapūjayat
pādyaṃ nivedya prathamam arghyaṃ gāṃ ca nyavedayat
sa ca tāṃ mantravatpūjāṃ pratyagṛhṇādyathāvidhi
- 6
प्रतिगृह्य च तां पूजां जनकाद्द्विजसत्तमः
गां चैव समनुज्ञाय राजानम् अनुमान्य च
pratigṛhya ca tāṃ pūjāṃ janakāddvijasattamaḥ
gāṃ caiva samanujñāya rājānam anumānya ca
- 7
पर्यपृच्छन्महातेजा राज्ञः कुशलम् अव्ययम्
अनामयं च राजेन्द्र शुकः सानुचरस्य ह
paryapṛcchanmahātejā rājñaḥ kuśalam avyayam
anāmayaṃ ca rājendra śukaḥ sānucarasya ha
- 8
अनुज्ञातः स तेनाथ निषसाद सहानुगः
उदारसत्त्वाभिजनो भूमौ राजा कृताञ्जलिः
anujñātaḥ sa tenātha niṣasāda sahānugaḥ
udārasattvābhijano bhūmau rājā kṛtāñjaliḥ
- 9
कुशलं चाव्ययं चैव पृष्ट्वा वैयासकिं नृपः
किम् आगमनम् इत्येव पर्यपृच्छत पार्थिवः
kuśalaṃ cāvyayaṃ caiva pṛṣṭvā vaiyāsakiṃ nṛpaḥ
kim āgamanam ityeva paryapṛcchata pārthivaḥ
- 10
शुक उवाच
पित्राहम् उक्तो भद्रं ते मोक्षधर्मार्थकोविदः
विदेहराजो याज्यो मे जनको नाम विश्रुतः
śuka uvāca
pitrāham ukto bhadraṃ te mokṣadharmārthakovidaḥ
videharājo yājyo me janako nāma viśrutaḥ
- 11
तत्र गच्छस्व वै तूर्णं यदि ते हृदि संशयः
प्रवृत्तौ वा निवृत्तौ वा स ते छेत्स्यति संशयम्
tatra gacchasva vai tūrṇaṃ yadi te hṛdi saṃśayaḥ
pravṛttau vā nivṛttau vā sa te chetsyati saṃśayam
- 12
सो ऽहं पितुर्नियोगात्त्वाम् उपप्रष्टुम् इहागतः
तन्मे धर्मभृतां श्रेष्ठ यथावद्वक्तुम् अर्हसि
so 'haṃ piturniyogāttvām upapraṣṭum ihāgataḥ
tanme dharmabhṛtāṃ śreṣṭha yathāvadvaktum arhasi
- 13
किं कार्यं ब्राह्मणेनेह मोक्षार्थश्च किमात्मकः
कथं च मोक्षः कर्तव्यो ज्ञानेन तपसापि वा
kiṃ kāryaṃ brāhmaṇeneha mokṣārthaśca kimātmakaḥ
kathaṃ ca mokṣaḥ kartavyo jñānena tapasāpi vā
- 14
जनक उवाच
यत्कार्यं ब्राह्मणेनेह जन्मप्रभृति तच्छृणु
कृतोपनयनस्तात भवेद्वेदपरायणः
janaka uvāca
yatkāryaṃ brāhmaṇeneha janmaprabhṛti tacchṛṇu
kṛtopanayanastāta bhavedvedaparāyaṇaḥ
- 15
तपसा गुरुवृत्त्या च ब्रह्मचर्येण चाभिभो
देवतानां पितॄणां चाप्यनृणश्चानसूयकः
tapasā guruvṛttyā ca brahmacaryeṇa cābhibho
devatānāṃ pitṝṇāṃ cāpyanṛṇaścānasūyakaḥ
- 16
वेदान् अधीत्य नियतो दक्षिणाम् अपवर्ज्य च
अभ्यनुज्ञाम् अथ प्राप्य समावर्तेत वै द्विजः
vedān adhītya niyato dakṣiṇām apavarjya ca
abhyanujñām atha prāpya samāvarteta vai dvijaḥ
- 17
समावृत्तस्तु गार्हस्थ्ये सदारो नियतो वसेत्
अनसूयुर्यथान्यायम् आहिताग्निस्तथैव च
samāvṛttastu gārhasthye sadāro niyato vaset
anasūyuryathānyāyam āhitāgnistathaiva ca
- 18
उत्पाद्य पुत्रपौत्रं तु वन्याश्रमपदे वसेत्
तान् एवाग्नीन्यथाशास्त्रम् अर्चयन्न् अतिथिप्रियः
utpādya putrapautraṃ tu vanyāśramapade vaset
tān evāgnīnyathāśāstram arcayann atithipriyaḥ
- 19
स वने ऽग्नीन्यथान्यायम् आत्मन्यारोप्य धर्मवित्
निर्द्वंद्वो वीतरागात्मा ब्रह्माश्रमपदे वसेत्
sa vane 'gnīnyathānyāyam ātmanyāropya dharmavit
nirdvaṃdvo vītarāgātmā brahmāśramapade vaset
- 20
शुक उवाच
उत्पन्ने ज्ञानविज्ञाने प्रत्यक्षे हृदि शाश्वते
किम् अवश्यं निवस्तव्यम् आश्रमेषु वनेषु च
śuka uvāca
utpanne jñānavijñāne pratyakṣe hṛdi śāśvate
kim avaśyaṃ nivastavyam āśrameṣu vaneṣu ca
- 21
एतद्भवन्तं पृच्छामि तद्भवान्वक्तुम् अर्हति
यथावेदार्थतत्त्वेन ब्रूहि मे त्वं जनाधिप
etadbhavantaṃ pṛcchāmi tadbhavānvaktum arhati
yathāvedārthatattvena brūhi me tvaṃ janādhipa
- 22
जनक उवाच
न विना ज्ञानविज्ञानं मोक्षस्याधिगमो भवेत्
न विना गुरुसंबन्धं ज्ञानस्याधिगमः स्मृतः
janaka uvāca
na vinā jñānavijñānaṃ mokṣasyādhigamo bhavet
na vinā gurusaṃbandhaṃ jñānasyādhigamaḥ smṛtaḥ
- 23
आचार्यः प्लाविता तस्य ज्ञानं प्लव इहोच्यते
विज्ञाय कृतकृत्यस्तु तीर्णस्तद् उभयं त्यजेत्
ācāryaḥ plāvitā tasya jñānaṃ plava ihocyate
vijñāya kṛtakṛtyastu tīrṇastad ubhayaṃ tyajet
- 24
अनुच्छेदाय लोकानाम् अनुच्छेदाय कर्मणाम्
पूर्वैर् आचरितो धर्मश्चातुराश्रम्यसंकथः
anucchedāya lokānām anucchedāya karmaṇām
pūrvair ācarito dharmaścāturāśramyasaṃkathaḥ
- 25
अनेन क्रमयोगेन बहुजातिषु कर्मणा
कृत्वा शुभाशुभं कर्म मोक्षो नामेह लभ्यते
anena kramayogena bahujātiṣu karmaṇā
kṛtvā śubhāśubhaṃ karma mokṣo nāmeha labhyate
- 26
भवितैः कारणैश्चायं बहुसंसारयोनिषु
आसादयति शुद्धात्मा मोक्षं वै प्रथमाश्रमे
bhavitaiḥ kāraṇaiścāyaṃ bahusaṃsārayoniṣu
āsādayati śuddhātmā mokṣaṃ vai prathamāśrame
- 27
तम् आसाद्य तु मुक्तस्य दृष्टार्थस्य विपश्चितः
त्रिष्वाश्रमेषु को न्वर्थो भवेत्परम् अभीप्सतः
tam āsādya tu muktasya dṛṣṭārthasya vipaścitaḥ
triṣvāśrameṣu ko nvartho bhavetparam abhīpsataḥ
- 28
राजसांस्तामसांश्चैव नित्यं दोषान्विवर्जयेत्
सात्त्विकं मार्गम् आस्थाय पश्येद् आत्मानम् आत्मना
rājasāṃstāmasāṃścaiva nityaṃ doṣānvivarjayet
sāttvikaṃ mārgam āsthāya paśyed ātmānam ātmanā
- 29
सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि
संपश्यन्नोपलिप्येत जले वारिचरो यथा
sarvabhūteṣu cātmānaṃ sarvabhūtāni cātmani
saṃpaśyannopalipyeta jale vāricaro yathā
- 30
पक्षीव प्लवनाद् ऊर्ध्वम् अमुत्रानन्त्यम् अश्नुते
विहाय देहं निर्मुक्तो निर्द्वंद्वः प्रशमं गतः
pakṣīva plavanād ūrdhvam amutrānantyam aśnute
vihāya dehaṃ nirmukto nirdvaṃdvaḥ praśamaṃ gataḥ

