25 shlokas
- 1
शुक उवाच
अध्यात्मं विस्तरेणेह पुनर् एव वदस्व मे
यद् अध्यात्मं यथा चेदं भगवन्न् ऋषिसत्तम
śuka uvāca
adhyātmaṃ vistareṇeha punar eva vadasva me
yad adhyātmaṃ yathā cedaṃ bhagavann ṛṣisattama
- 2
व्यास उवाच
अध्यात्मं यद् इदं तात पुरुषस्येह विद्यते
तत्ते ऽहं सम्प्रवक्ष्यामि तस्य व्याख्याम् इमां शृणु
vyāsa uvāca
adhyātmaṃ yad idaṃ tāta puruṣasyeha vidyate
tatte 'haṃ sampravakṣyāmi tasya vyākhyām imāṃ śṛṇu
- 3
भूमिर् आपस्तथा ज्योतिर्वायुर् आकाशम् एव च
महाभूतानि भूतानां सागरस्योर्मयो यथा
bhūmir āpastathā jyotirvāyur ākāśam eva ca
mahābhūtāni bhūtānāṃ sāgarasyormayo yathā
- 4
प्रसार्येह यथाङ्गानि कूर्मः संहरते पुनः
तद्वन्महान्ति भूतानि यवीयःसु विकुर्वते
prasāryeha yathāṅgāni kūrmaḥ saṃharate punaḥ
tadvanmahānti bhūtāni yavīyaḥsu vikurvate
- 5
इति तन्मयम् एवेदं सर्वं स्थावरजङ्गमम्
सर्गे च प्रलये चैव तस्मान्निर्दिश्यते तथा
iti tanmayam evedaṃ sarvaṃ sthāvarajaṅgamam
sarge ca pralaye caiva tasmānnirdiśyate tathā
- 6
महाभूतानि पञ्चैव सर्वभूतेषु भूतकृत्
अकरोत्तात वैषम्यं यस्मिन्यद् अनुपश्यति
mahābhūtāni pañcaiva sarvabhūteṣu bhūtakṛt
akarottāta vaiṣamyaṃ yasminyad anupaśyati
- 7
शुक उवाच
अकरोद्यच्छरीरेषु कथं तद् उपलक्षयेत्
इन्द्रियाणि गुणाः केचित्कथं तान् उपलक्षयेत्
śuka uvāca
akarodyaccharīreṣu kathaṃ tad upalakṣayet
indriyāṇi guṇāḥ kecitkathaṃ tān upalakṣayet
- 8
व्यास उवाच
एतत्ते वर्तयिष्यामि यथावद् इह दर्शनम्
शृणु तत्त्वम् इहैकाग्रो यथातत्त्वं यथा च तत्
vyāsa uvāca
etatte vartayiṣyāmi yathāvad iha darśanam
śṛṇu tattvam ihaikāgro yathātattvaṃ yathā ca tat
- 9
शब्दः श्रोत्रं तथा खानि त्रयम् आकाशसंभवम्
प्राणश्चेष्टा तथा स्पर्श एते वायुगुणास्त्रयः
śabdaḥ śrotraṃ tathā khāni trayam ākāśasaṃbhavam
prāṇaśceṣṭā tathā sparśa ete vāyuguṇāstrayaḥ
- 10
रूपं चक्षुर्विपाकश्च त्रिधा ज्योतिर्विधीयते
रसो ऽथ रसनं स्नेहो गुणास्त्वेते त्रयो ऽम्भसाम्
rūpaṃ cakṣurvipākaśca tridhā jyotirvidhīyate
raso 'tha rasanaṃ sneho guṇāstvete trayo 'mbhasām
- 11
घ्रेयं घ्राणं शरीरं च भूमेर् एते गुणास्त्रयः
एतावान् इन्द्रियग्रामो व्याख्यातः पाञ्चभौतिकः
ghreyaṃ ghrāṇaṃ śarīraṃ ca bhūmer ete guṇāstrayaḥ
etāvān indriyagrāmo vyākhyātaḥ pāñcabhautikaḥ
- 12
वायोः स्पर्शो रसो ऽद्भ्यश्च ज्योतिषो रूपम् उच्यते
आकाशप्रभवः शब्दो गन्धो भूमिगुणः स्मृतः
vāyoḥ sparśo raso 'dbhyaśca jyotiṣo rūpam ucyate
ākāśaprabhavaḥ śabdo gandho bhūmiguṇaḥ smṛtaḥ
- 13
मनो बुद्धिश्च भावश्च त्रय एते ऽऽत्मयोनिजाः
न गुणान् अतिवर्तन्ते गुणेभ्यः परमा मताः
mano buddhiśca bhāvaśca traya ete ''tmayonijāḥ
na guṇān ativartante guṇebhyaḥ paramā matāḥ
- 14
इन्द्रियाणि नरे पञ्च षष्ठं तु मन उच्यते
सप्तमीं बुद्धिम् एवाहुः क्षेत्रज्ञं पुनर् अष्टमम्
indriyāṇi nare pañca ṣaṣṭhaṃ tu mana ucyate
saptamīṃ buddhim evāhuḥ kṣetrajñaṃ punar aṣṭamam
- 15
चक्षुर् आलोचनायैव संशयं कुरुते मनः
बुद्धिर् अध्यवसानाय साक्षी क्षेत्रज्ञ उच्यते
cakṣur ālocanāyaiva saṃśayaṃ kurute manaḥ
buddhir adhyavasānāya sākṣī kṣetrajña ucyate
- 16
रजस्तमश्च सत्त्वं च त्रय एते स्वयोनिजाः
समाः सर्वेषु भूतेषु तद्गुणेषूपलक्षयेत्
rajastamaśca sattvaṃ ca traya ete svayonijāḥ
samāḥ sarveṣu bhūteṣu tadguṇeṣūpalakṣayet
- 17
यथा कूर्म इहाङ्गानि प्रसार्य विनियच्छति
एवम् एवेन्द्रियग्रामं बुद्धिः सृष्ट्वा नियच्छति
yathā kūrma ihāṅgāni prasārya viniyacchati
evam evendriyagrāmaṃ buddhiḥ sṛṣṭvā niyacchati
- 18
यद् ऊर्ध्वं पादतलयोर् अवाङ्मूर्ध्नश्च पश्यति
एतस्मिन्न् एव कृत्ये वै वर्तते बुद्धिर् उत्तमा
yad ūrdhvaṃ pādatalayor avāṅmūrdhnaśca paśyati
etasminn eva kṛtye vai vartate buddhir uttamā
- 19
गुणान्नेनीयते बुद्धिर्बुद्धिर् एवेन्द्रियाण्यपि
मनःषष्ठानि सर्वाणि बुद्ध्यभावे कुतो गुणाः
guṇānnenīyate buddhirbuddhir evendriyāṇyapi
manaḥṣaṣṭhāni sarvāṇi buddhyabhāve kuto guṇāḥ
- 20
तत्र यत्प्रीतिसंयुक्तं किंचिद् आत्मनि लक्षयेत्
प्रशान्तम् इव संशुद्धं सत्त्वं तद् उपधारयेत्
tatra yatprītisaṃyuktaṃ kiṃcid ātmani lakṣayet
praśāntam iva saṃśuddhaṃ sattvaṃ tad upadhārayet
- 21
यत्तु संतापसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत्
रजः प्रवर्तकं तत्स्यात्सततं हारि देहिनाम्
yattu saṃtāpasaṃyuktaṃ kāye manasi vā bhavet
rajaḥ pravartakaṃ tatsyātsatataṃ hāri dehinām
- 22
यत्तु संमोहसंयुक्तम् अव्यक्तविषयं भवेत्
अप्रतर्क्यम् अविज्ञेयं तमस्तद् उपधार्यताम्
yattu saṃmohasaṃyuktam avyaktaviṣayaṃ bhavet
apratarkyam avijñeyaṃ tamastad upadhāryatām
- 23
प्रहर्षः प्रीतिर् आनन्दः साम्यं स्वस्थात्मचित्तता
अकस्माद्यदि वा कस्माद्वर्तते सात्त्विको गुणः
praharṣaḥ prītir ānandaḥ sāmyaṃ svasthātmacittatā
akasmādyadi vā kasmādvartate sāttviko guṇaḥ
- 24
अभिमानो मृषावादो लोभो मोहस्तथाक्षमा
लिङ्गानि रजसस्तानि वर्तन्ते हेत्वहेतुतः
abhimāno mṛṣāvādo lobho mohastathākṣamā
liṅgāni rajasastāni vartante hetvahetutaḥ
- 25
तथा मोहः प्रमादश्च तन्द्री निद्राप्रबोधिता
कथंचिद् अभिवर्तन्ते विज्ञेयास्तामसा गुणाः
tathā mohaḥ pramādaśca tandrī nidrāprabodhitā
kathaṃcid abhivartante vijñeyāstāmasā guṇāḥ

