17 shlokas
- 1
भरद्वाज उवाच
पार्थिवं धातुम् आश्रित्य शारीरो ऽग्निः कथं भवेत्
अवकाशविशेषेण कथं वर्तयते ऽनिलः
bharadvāja uvāca
pārthivaṃ dhātum āśritya śārīro 'gniḥ kathaṃ bhavet
avakāśaviśeṣeṇa kathaṃ vartayate 'nilaḥ
- 2
भृगुर् उवाच
वायोर्गतिम् अहं ब्रह्मन्कीर्तयिष्यामि ते ऽनघ
प्राणिनाम् अनिलो देहान्यथा चेष्टयते बली
bhṛgur uvāca
vāyorgatim ahaṃ brahmankīrtayiṣyāmi te 'nagha
prāṇinām anilo dehānyathā ceṣṭayate balī
- 3
श्रितो मूर्धानम् अग्निस्तु शरीरं परिपालयन्
प्राणो मूर्धनि चाग्नौ च वर्तमानो विचेष्टते
śrito mūrdhānam agnistu śarīraṃ paripālayan
prāṇo mūrdhani cāgnau ca vartamāno viceṣṭate
- 4
स जन्तुः सर्वभूतात्मा पुरुषः स सनातनः
मनो बुद्धिर् अहंकारो भूतानि विषयाश्च सः
sa jantuḥ sarvabhūtātmā puruṣaḥ sa sanātanaḥ
mano buddhir ahaṃkāro bhūtāni viṣayāśca saḥ
- 5
एवं त्विह स सर्वत्र प्राणेन परिपाल्यते
पृष्ठतश्च समानेन स्वां स्वां गतिम् उपाश्रितः
evaṃ tviha sa sarvatra prāṇena paripālyate
pṛṣṭhataśca samānena svāṃ svāṃ gatim upāśritaḥ
- 6
वस्तिमूलं गुदं चैव पावकं च समाश्रितः
वहन्मूत्रं पुरीषं चाप्यपानः परिवर्तते
vastimūlaṃ gudaṃ caiva pāvakaṃ ca samāśritaḥ
vahanmūtraṃ purīṣaṃ cāpyapānaḥ parivartate
- 7
प्रयत्ने कर्मणि बले य एकस्त्रिषु वर्तते
उदान इति तं प्राहुर् अध्यात्मविदुषो जनाः
prayatne karmaṇi bale ya ekastriṣu vartate
udāna iti taṃ prāhur adhyātmaviduṣo janāḥ
- 8
संधिष्वपि च सर्वेषु संनिविष्टस्तथानिलः
शरीरेषु मनुष्याणां व्यान इत्युपदिश्यते
saṃdhiṣvapi ca sarveṣu saṃniviṣṭastathānilaḥ
śarīreṣu manuṣyāṇāṃ vyāna ityupadiśyate
- 9
धातुष्वग्निस्तु विततः समानेन समीरितः
रसान्धातूंश्च दोषांश्च वर्तयन्न् अवतिष्ठति
dhātuṣvagnistu vitataḥ samānena samīritaḥ
rasāndhātūṃśca doṣāṃśca vartayann avatiṣṭhati
- 10
अपानप्राणयोर्मध्ये प्राणापानसमाहितः
समन्वितः स्वधिष्ठानः सम्यक्पचति पावकः
apānaprāṇayormadhye prāṇāpānasamāhitaḥ
samanvitaḥ svadhiṣṭhānaḥ samyakpacati pāvakaḥ
- 11
आस्यं हि पायुसंयुक्तम् अन्ते स्याद्गुदसंज्ञितम्
स्रोतस्तस्मात्प्रजायन्ते सर्वस्रोतांसि देहिनाम्
āsyaṃ hi pāyusaṃyuktam ante syādgudasaṃjñitam
srotastasmātprajāyante sarvasrotāṃsi dehinām
- 12
प्राणानां संनिपाताच्च संनिपातः प्रजायते
ऊष्मा चाग्निर् इति ज्ञेयो यो ऽन्नं पचति देहिनाम्
prāṇānāṃ saṃnipātācca saṃnipātaḥ prajāyate
ūṣmā cāgnir iti jñeyo yo 'nnaṃ pacati dehinām
- 13
अग्निवेगवहः प्राणो गुदान्ते प्रतिहन्यते
स ऊर्ध्वम् आगम्य पुनः समुत्क्षिपति पावकम्
agnivegavahaḥ prāṇo gudānte pratihanyate
sa ūrdhvam āgamya punaḥ samutkṣipati pāvakam
- 14
पक्वाशयस्त्वधो नाभेर् ऊर्ध्वम् आमाशयः स्थितः
नाभिमध्ये शरीरस्य सर्वे प्राणाः समाहिताः
pakvāśayastvadho nābher ūrdhvam āmāśayaḥ sthitaḥ
nābhimadhye śarīrasya sarve prāṇāḥ samāhitāḥ
- 15
प्रसृता हृदयात्सर्वे तिर्यग् ऊर्ध्वम् अधस्तथा
वहन्त्यन्नरसान्नाड्यो दश प्राणप्रचोदिताः
prasṛtā hṛdayātsarve tiryag ūrdhvam adhastathā
vahantyannarasānnāḍyo daśa prāṇapracoditāḥ
- 16
एष मार्गो ऽथ योगानां येन गच्छन्ति तत्पदम्
जितक्लमासना धीरा मूर्धन्यात्मानम् आदधुः
eṣa mārgo 'tha yogānāṃ yena gacchanti tatpadam
jitaklamāsanā dhīrā mūrdhanyātmānam ādadhuḥ
- 17
एवं सर्वेषु विहितः प्राणापानेषु देहिनाम्
तस्मिन्स्थितो नित्यम् अग्निः स्थाल्याम् इव समाहितः
evaṃ sarveṣu vihitaḥ prāṇāpāneṣu dehinām
tasminsthito nityam agniḥ sthālyām iva samāhitaḥ

