26 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
धर्माधर्मविमुक्तं यद्विमुक्तं सर्वसंश्रयात्
जन्ममृत्युविमुक्तं च विमुक्तं पुण्यपापयोः
yudhiṣṭhira uvāca
dharmādharmavimuktaṃ yadvimuktaṃ sarvasaṃśrayāt
janmamṛtyuvimuktaṃ ca vimuktaṃ puṇyapāpayoḥ
- 2
यच्छिवं नित्यम् अभयं नित्यं चाक्षरम् अव्ययम्
शुचि नित्यम् अनायासं तद्भवान्वक्तुम् अर्हति
yacchivaṃ nityam abhayaṃ nityaṃ cākṣaram avyayam
śuci nityam anāyāsaṃ tadbhavānvaktum arhati
- 3
भीष्म उवाच
अत्र ते वर्तयिष्ये ऽहम् इतिहासं पुरातनम्
याज्ञवल्क्यस्य संवादं जनकस्य च भारत
bhīṣma uvāca
atra te vartayiṣye 'ham itihāsaṃ purātanam
yājñavalkyasya saṃvādaṃ janakasya ca bhārata
- 4
याज्ञवल्क्यम् ऋषिश्रेष्ठं दैवरातिर्महायशाः
पप्रच्छ जनको राजा प्रश्नं प्रश्नविदां वरः
yājñavalkyam ṛṣiśreṣṭhaṃ daivarātirmahāyaśāḥ
papraccha janako rājā praśnaṃ praśnavidāṃ varaḥ
- 5
कतीन्द्रियाणि विप्रर्षे कति प्रकृतयः स्मृताः
किम् अव्यक्तं परं ब्रह्म तस्माच्च परतस्तु किम्
katīndriyāṇi viprarṣe kati prakṛtayaḥ smṛtāḥ
kim avyaktaṃ paraṃ brahma tasmācca paratastu kim
- 6
प्रभवं चाप्ययं चैव कालसंख्यां तथैव च
वक्तुम् अर्हसि विप्रेन्द्र त्वदनुग्रहकाङ्क्षिणः
prabhavaṃ cāpyayaṃ caiva kālasaṃkhyāṃ tathaiva ca
vaktum arhasi viprendra tvadanugrahakāṅkṣiṇaḥ
- 7
अज्ञानात्परिपृच्छामि त्वं हि ज्ञानमयो निधिः
तद् अहं श्रोतुम् इच्छामि सर्वम् एतद् असंशयम्
ajñānātparipṛcchāmi tvaṃ hi jñānamayo nidhiḥ
tad ahaṃ śrotum icchāmi sarvam etad asaṃśayam
- 8
याज्ञवल्क्य उवाच
श्रूयताम् अवनीपाल यद् एतद् अनुपृच्छसि
योगानां परमं ज्ञानं सांख्यानां च विशेषतः
yājñavalkya uvāca
śrūyatām avanīpāla yad etad anupṛcchasi
yogānāṃ paramaṃ jñānaṃ sāṃkhyānāṃ ca viśeṣataḥ
- 9
न तवाविदितं किंचिन्मां तु जिज्ञासते भवान्
पृष्टेन चापि वक्तव्यम् एष धर्मः सनातनः
na tavāviditaṃ kiṃcinmāṃ tu jijñāsate bhavān
pṛṣṭena cāpi vaktavyam eṣa dharmaḥ sanātanaḥ
- 10
अष्टौ प्रकृतयः प्रोक्ता विकाराश्चापि षोडश
अथ सप्त तु व्यक्तानि प्राहुर् अध्यात्मचिन्तकाः
aṣṭau prakṛtayaḥ proktā vikārāścāpi ṣoḍaśa
atha sapta tu vyaktāni prāhur adhyātmacintakāḥ
- 11
अव्यक्तं च महांश्चैव तथाहंकार एव च
पृथिवी वायुर् आकाशम् आपो ज्योतिश्च पञ्चमम्
avyaktaṃ ca mahāṃścaiva tathāhaṃkāra eva ca
pṛthivī vāyur ākāśam āpo jyotiśca pañcamam
- 12
एताः प्रकृतयस्त्वष्टौ विकारान् अपि मे शृणु
श्रोत्रं त्वक्चैव चक्षुश्च जिह्वा घ्राणं च पञ्चमम्
etāḥ prakṛtayastvaṣṭau vikārān api me śṛṇu
śrotraṃ tvakcaiva cakṣuśca jihvā ghrāṇaṃ ca pañcamam
- 13
शब्दस्पर्शौ च रूपं च रसो गन्धस्तथैव च
वाक्च हस्तौ च पादौ च पायुर्मेढ्रं तथैव च
śabdasparśau ca rūpaṃ ca raso gandhastathaiva ca
vākca hastau ca pādau ca pāyurmeḍhraṃ tathaiva ca
- 14
एते विशेषा राजेन्द्र महाभूतेषु पञ्चसु
बुद्धीन्द्रियाण्यथैतानि सविशेषाणि मैथिल
ete viśeṣā rājendra mahābhūteṣu pañcasu
buddhīndriyāṇyathaitāni saviśeṣāṇi maithila
- 15
मनः षोडशकं प्राहुर् अध्यात्मगतिचिन्तकाः
त्वं चैवान्ये च विद्वांसस्तत्त्वबुद्धिविशारदाः
manaḥ ṣoḍaśakaṃ prāhur adhyātmagaticintakāḥ
tvaṃ caivānye ca vidvāṃsastattvabuddhiviśāradāḥ
- 16
अव्यक्ताच्च महान् आत्मा समुत्पद्यति पार्थिव
प्रथमं सर्गम् इत्येतद् आहुः प्राधानिकं बुधाः
avyaktācca mahān ātmā samutpadyati pārthiva
prathamaṃ sargam ityetad āhuḥ prādhānikaṃ budhāḥ
- 17
महतश्चाप्यहंकार उत्पद्यति नराधिप
द्वितीयं सर्गम् इत्याहुर् एतद्बुद्ध्यात्मकं स्मृतम्
mahataścāpyahaṃkāra utpadyati narādhipa
dvitīyaṃ sargam ityāhur etadbuddhyātmakaṃ smṛtam
- 18
अहंकाराच्च सम्भूतं मनो भूतगुणात्मकम्
तृतीयः सर्ग इत्येष आहंकारिक उच्यते
ahaṃkārācca sambhūtaṃ mano bhūtaguṇātmakam
tṛtīyaḥ sarga ityeṣa āhaṃkārika ucyate
- 19
मनसस्तु समुद्भूता महाभूता नराधिप
चतुर्थं सर्गम् इत्येतन्मानसं परिचक्षते
manasastu samudbhūtā mahābhūtā narādhipa
caturthaṃ sargam ityetanmānasaṃ paricakṣate
- 20
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धस्तथैव च
पञ्चमं सर्गम् इत्याहुर्भौतिकं भूतचिन्तकाः
śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca raso gandhastathaiva ca
pañcamaṃ sargam ityāhurbhautikaṃ bhūtacintakāḥ
- 21
श्रोत्रं त्वक्चैव चक्षुश्च जिह्वा घ्राणं च पञ्चमम्
सर्गं तु षष्ठम् इत्याहुर्बहुचिन्तात्मकं स्मृतम्
śrotraṃ tvakcaiva cakṣuśca jihvā ghrāṇaṃ ca pañcamam
sargaṃ tu ṣaṣṭham ityāhurbahucintātmakaṃ smṛtam
- 22
अधः श्रोत्रेन्द्रियग्राम उत्पद्यति नराधिप
सप्तमं सर्गम् इत्याहुर् एतद् ऐन्द्रियकं स्मृतम्
adhaḥ śrotrendriyagrāma utpadyati narādhipa
saptamaṃ sargam ityāhur etad aindriyakaṃ smṛtam
- 23
ऊर्ध्वस्रोतस्तथा तिर्यग् उत्पद्यति नराधिप
अष्टमं सर्गम् इत्याहुर् एतद् आर्जवकं बुधाः
ūrdhvasrotastathā tiryag utpadyati narādhipa
aṣṭamaṃ sargam ityāhur etad ārjavakaṃ budhāḥ
- 24
तिर्यक्स्रोतस्त्वधःस्रोत उत्पद्यति नराधिप
नवमं सर्गम् इत्याहुर् एतद् आर्जवकं बुधाः
tiryaksrotastvadhaḥsrota utpadyati narādhipa
navamaṃ sargam ityāhur etad ārjavakaṃ budhāḥ
- 25
एतानि नव सर्गाणि तत्त्वानि च नराधिप
चतुर्विंशतिर् उक्तानि यथाश्रुतिनिदर्शनात्
etāni nava sargāṇi tattvāni ca narādhipa
caturviṃśatir uktāni yathāśrutinidarśanāt
- 26
अत ऊर्ध्वं महाराज गुणस्यैतस्य तत्त्वतः
महात्मभिर् अनुप्रोक्तां कालसंख्यां निबोध मे
ata ūrdhvaṃ mahārāja guṇasyaitasya tattvataḥ
mahātmabhir anuproktāṃ kālasaṃkhyāṃ nibodha me

