29 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
कथं व्यासस्य धर्मात्मा शुको जज्ञे महातपाः
सिद्धिं च परमां प्राप्तस्तन्मे ब्रूहि पितामह
yudhiṣṭhira uvāca
kathaṃ vyāsasya dharmātmā śuko jajñe mahātapāḥ
siddhiṃ ca paramāṃ prāptastanme brūhi pitāmaha
- 2
कस्यां चोत्पादयामास शुकं व्यासस्तपोधनः
न ह्यस्य जननीं विद्म जन्म चाग्र्यं महात्मनः
kasyāṃ cotpādayāmāsa śukaṃ vyāsastapodhanaḥ
na hyasya jananīṃ vidma janma cāgryaṃ mahātmanaḥ
- 3
कथं च बालस्य सतः सूक्ष्मज्ञाने गता मतिः
यथा नान्यस्य लोके ऽस्मिन्द्वितीयस्येह कस्यचित्
kathaṃ ca bālasya sataḥ sūkṣmajñāne gatā matiḥ
yathā nānyasya loke 'smindvitīyasyeha kasyacit
- 4
एतद् इच्छाम्यहं श्रोतुं विस्तरेण महाद्युते
न हि मे तृप्तिर् अस्तीह शृण्वतो ऽमृतम् उत्तमम्
etad icchāmyahaṃ śrotuṃ vistareṇa mahādyute
na hi me tṛptir astīha śṛṇvato 'mṛtam uttamam
- 5
माहात्म्यम् आत्मयोगं च विज्ञानं च शुकस्य ह
यथावद् आनुपूर्व्येण तन्मे ब्रूहि पितामह
māhātmyam ātmayogaṃ ca vijñānaṃ ca śukasya ha
yathāvad ānupūrvyeṇa tanme brūhi pitāmaha
- 6
भीष्म उवाच
न हायनैर्न पलितैर्न वित्तेन न बन्धुभिः
ऋषयश्चक्रिरे धर्मं यो ऽनूचानः स नो महान्
bhīṣma uvāca
na hāyanairna palitairna vittena na bandhubhiḥ
ṛṣayaścakrire dharmaṃ yo 'nūcānaḥ sa no mahān
- 7
तपोमूलम् इदं सर्वं यन्मां पृच्छसि पाण्डव
तद् इन्द्रियाणि संयम्य तपो भवति नान्यथा
tapomūlam idaṃ sarvaṃ yanmāṃ pṛcchasi pāṇḍava
tad indriyāṇi saṃyamya tapo bhavati nānyathā
- 8
इन्द्रियाणां प्रसङ्गेन दोषम् ऋच्छत्यसंशयम्
संनियम्य तु तान्येव सिद्धिं प्राप्नोति मानवः
indriyāṇāṃ prasaṅgena doṣam ṛcchatyasaṃśayam
saṃniyamya tu tānyeva siddhiṃ prāpnoti mānavaḥ
- 9
अश्वमेधसहस्रस्य वाजपेयशतस्य च
योगस्य कलया तात न तुल्यं विद्यते फलम्
aśvamedhasahasrasya vājapeyaśatasya ca
yogasya kalayā tāta na tulyaṃ vidyate phalam
- 10
अत्र ते वर्तयिष्यामि जन्मयोगफलं यथा
शुकस्याग्र्यां गतिं चैव दुर्विदाम् अकृतात्मभिः
atra te vartayiṣyāmi janmayogaphalaṃ yathā
śukasyāgryāṃ gatiṃ caiva durvidām akṛtātmabhiḥ
- 11
मेरुशृङ्गे किल पुरा कर्णिकारवनायुते
विजहार महादेवो भीमैर्भूतगणैर्वृतः
meruśṛṅge kila purā karṇikāravanāyute
vijahāra mahādevo bhīmairbhūtagaṇairvṛtaḥ
- 12
शैलराजसुता चैव देवी तत्राभवत्पुरा
तत्र दिव्यं तपस्तेपे कृष्णद्वैपायनः प्रभुः
śailarājasutā caiva devī tatrābhavatpurā
tatra divyaṃ tapastepe kṛṣṇadvaipāyanaḥ prabhuḥ
- 13
योगेनात्मानम् आविश्य योगधर्मपरायणः
धारयन्स तपस्तेपे पुत्रार्थं कुरुसत्तम
yogenātmānam āviśya yogadharmaparāyaṇaḥ
dhārayansa tapastepe putrārthaṃ kurusattama
- 14
अग्नेर्भूमेर् अपां वायोर् अन्तरिक्षस्य चाभिभो
वीर्येण संमितः पुत्रो मम भूयाद् इति स्म ह
agnerbhūmer apāṃ vāyor antarikṣasya cābhibho
vīryeṇa saṃmitaḥ putro mama bhūyād iti sma ha
- 15
संकल्पेनाथ सो ऽनेन दुष्प्रापेणाकृतात्मभिः
वरयामास देवेशम् आस्थितस्तप उत्तमम्
saṃkalpenātha so 'nena duṣprāpeṇākṛtātmabhiḥ
varayāmāsa deveśam āsthitastapa uttamam
- 16
अतिष्ठन्मारुताहारः शतं किल समाः प्रभुः
आराधयन्महादेवं बहुरूपम् उमापतिम्
atiṣṭhanmārutāhāraḥ śataṃ kila samāḥ prabhuḥ
ārādhayanmahādevaṃ bahurūpam umāpatim
- 17
तत्र ब्रह्मर्षयश्चैव सर्वे देवर्षयस्तथा
लोकपालाश्च लोकेशं साध्याश्च वसुभिः सह
tatra brahmarṣayaścaiva sarve devarṣayastathā
lokapālāśca lokeśaṃ sādhyāśca vasubhiḥ saha
- 18
आदित्याश्चैव रुद्राश्च दिवाकरनिशाकरौ
मरुतो मारुतश्चैव सागराः सरितस्तथा
ādityāścaiva rudrāśca divākaraniśākarau
maruto mārutaścaiva sāgarāḥ saritastathā
- 19
अश्विनौ देवगन्धर्वास्तथा नारदपर्वतौ
विश्वावसुश्च गन्धर्वः सिद्धाश्चाप्सरसां गणाः
aśvinau devagandharvāstathā nāradaparvatau
viśvāvasuśca gandharvaḥ siddhāścāpsarasāṃ gaṇāḥ
- 20
तत्र रुद्रो महादेवः कर्णिकारमयीं शुभाम्
धारयाणः स्रजं भाति ज्योत्स्नाम् इव निशाकरः
tatra rudro mahādevaḥ karṇikāramayīṃ śubhām
dhārayāṇaḥ srajaṃ bhāti jyotsnām iva niśākaraḥ
- 21
तस्मिन्दिव्ये वने रम्ये देवदेवर्षिसंकुले
आस्थितः परमं योगम् ऋषिः पुत्रार्थम् उद्यतः
tasmindivye vane ramye devadevarṣisaṃkule
āsthitaḥ paramaṃ yogam ṛṣiḥ putrārtham udyataḥ
- 22
न चास्य हीयते वर्णो न ग्लानिर् उपजायते
त्रयाणाम् अपि लोकानां तद् अद्भुतम् इवाभवत्
na cāsya hīyate varṇo na glānir upajāyate
trayāṇām api lokānāṃ tad adbhutam ivābhavat
- 23
जटाश्च तेजसा तस्य वैश्वानरशिखोपमाः
प्रज्वलन्त्यः स्म दृश्यन्ते युक्तस्यामिततेजसः
jaṭāśca tejasā tasya vaiśvānaraśikhopamāḥ
prajvalantyaḥ sma dṛśyante yuktasyāmitatejasaḥ
- 24
मार्कण्डेयो हि भगवान् एतद् आख्यातवान्मम
स देवचरितानीह कथयामास मे सदा
mārkaṇḍeyo hi bhagavān etad ākhyātavānmama
sa devacaritānīha kathayāmāsa me sadā
- 25
ता एताद्यापि कृष्णस्य तपसा तेन दीपिताः
अग्निवर्णा जटास्तात प्रकाशन्ते महात्मनः
tā etādyāpi kṛṣṇasya tapasā tena dīpitāḥ
agnivarṇā jaṭāstāta prakāśante mahātmanaḥ
- 26
एवंविधेन तपसा तस्य भक्त्या च भारत
महेश्वरः प्रसन्नात्मा चकार मनसा मतिम्
evaṃvidhena tapasā tasya bhaktyā ca bhārata
maheśvaraḥ prasannātmā cakāra manasā matim
- 27
उवाच चैनं भगवांस्त्र्यम्बकः प्रहसन्न् इव
एवंविधस्ते तनयो द्वैपायन भविष्यति
uvāca cainaṃ bhagavāṃstryambakaḥ prahasann iva
evaṃvidhaste tanayo dvaipāyana bhaviṣyati
- 28
यथा ह्यग्निर्यथा वायुर्यथा भूमिर्यथा जलम्
यथा च खं तथा शुद्धो भविष्यति सुतो महान्
yathā hyagniryathā vāyuryathā bhūmiryathā jalam
yathā ca khaṃ tathā śuddho bhaviṣyati suto mahān
- 29
तद्भावभावी तद्बुद्धिस्तदात्मा तदपाश्रयः
तेजसावृत्य लोकांस्त्रीन्यशः प्राप्स्यति केवलम्
tadbhāvabhāvī tadbuddhistadātmā tadapāśrayaḥ
tejasāvṛtya lokāṃstrīnyaśaḥ prāpsyati kevalam

