27 shlokas
- 1
याज्ञवल्क्य उवाच
पादावध्यात्मम् इत्याहुर्ब्राह्मणास्तत्त्वदर्शिनः
गन्तव्यम् अधिभूतं च विष्णुस्तत्राधिदैवतम्
yājñavalkya uvāca
pādāvadhyātmam ityāhurbrāhmaṇāstattvadarśinaḥ
gantavyam adhibhūtaṃ ca viṣṇustatrādhidaivatam
- 2
पायुर् अध्यात्मम् इत्याहुर्यथातत्त्वार्थदर्शिनः
विसर्गम् अधिभूतं च मित्रस्तत्राधिदैवतम्
pāyur adhyātmam ityāhuryathātattvārthadarśinaḥ
visargam adhibhūtaṃ ca mitrastatrādhidaivatam
- 3
उपस्थो ऽध्यात्मम् इत्याहुर्यथायोगनिदर्शनम्
अधिभूतं तथानन्दो दैवतं च प्रजापतिः
upastho 'dhyātmam ityāhuryathāyoganidarśanam
adhibhūtaṃ tathānando daivataṃ ca prajāpatiḥ
- 4
हस्तावध्यात्मम् इत्याहुर्यथासांख्यनिदर्शनम्
कर्तव्यम् अधिभूतं तु इन्द्रस्तत्राधिदैवतम्
hastāvadhyātmam ityāhuryathāsāṃkhyanidarśanam
kartavyam adhibhūtaṃ tu indrastatrādhidaivatam
- 5
वाग् अध्यात्मम् इति प्राहुर्यथाश्रुतिनिदर्शनम्
वक्तव्यम् अधिभूतं तु वह्निस्तत्राधिदैवतम्
vāg adhyātmam iti prāhuryathāśrutinidarśanam
vaktavyam adhibhūtaṃ tu vahnistatrādhidaivatam
- 6
चक्षुर् अध्यात्मम् इत्याहुर्यथाश्रुतिनिदर्शनम्
रूपम् अत्राधिभूतं तु सूर्यस्तत्राधिदैवतम्
cakṣur adhyātmam ityāhuryathāśrutinidarśanam
rūpam atrādhibhūtaṃ tu sūryastatrādhidaivatam
- 7
श्रोत्रम् अध्यात्मम् इत्याहुर्यथाश्रुतिनिदर्शनम्
शब्दस्तत्राधिभूतं तु दिशस्तत्राधिदैवतम्
śrotram adhyātmam ityāhuryathāśrutinidarśanam
śabdastatrādhibhūtaṃ tu diśastatrādhidaivatam
- 8
जिह्वाम् अध्यात्मम् इत्याहुर्यथातत्त्वनिदर्शनम्
रस एवाधिभूतं तु आपस्तत्राधिदैवतम्
jihvām adhyātmam ityāhuryathātattvanidarśanam
rasa evādhibhūtaṃ tu āpastatrādhidaivatam
- 9
घ्राणम् अध्यात्मम् इत्याहुर्यथाश्रुतिनिदर्शनम्
गन्ध एवाधिभूतं तु पृथिवी चाधिदैवतम्
ghrāṇam adhyātmam ityāhuryathāśrutinidarśanam
gandha evādhibhūtaṃ tu pṛthivī cādhidaivatam
- 10
त्वग् अध्यात्मम् इति प्राहुस्तत्त्वबुद्धिविशारदाः
स्पर्श एवाधिभूतं तु पवनश्चाधिदैवतम्
tvag adhyātmam iti prāhustattvabuddhiviśāradāḥ
sparśa evādhibhūtaṃ tu pavanaścādhidaivatam
- 11
मनो ऽध्यात्मम् इति प्राहुर्यथाश्रुतिनिदर्शनम्
मन्तव्यम् अधिभूतं तु चन्द्रमाश्चाधिदैवतम्
mano 'dhyātmam iti prāhuryathāśrutinidarśanam
mantavyam adhibhūtaṃ tu candramāścādhidaivatam
- 12
अहंकारिकम् अध्यात्मम् आहुस्तत्त्वनिदर्शनम्
अभिमानो ऽधिभूतं तु भवस्तत्राधिदैवतम्
ahaṃkārikam adhyātmam āhustattvanidarśanam
abhimāno 'dhibhūtaṃ tu bhavastatrādhidaivatam
- 13
बुद्धिर् अध्यात्मम् इत्याहुर्यथावेदनिदर्शनम्
बोद्धव्यम् अधिभूतं तु क्षेत्रज्ञो ऽत्राधिदैवतम्
buddhir adhyātmam ityāhuryathāvedanidarśanam
boddhavyam adhibhūtaṃ tu kṣetrajño 'trādhidaivatam
- 14
एषा ते व्यक्ततो राजन्विभूतिर् अनुवर्णिता
आदौ मध्ये तथा चान्ते यथातत्त्वेन तत्त्ववित्
eṣā te vyaktato rājanvibhūtir anuvarṇitā
ādau madhye tathā cānte yathātattvena tattvavit
- 15
प्रकृतिर्गुणान्विकुरुते स्वच्छन्देनात्मकाम्यया
क्रीडार्थं तु महाराज शतशो ऽथ सहस्रशः
prakṛtirguṇānvikurute svacchandenātmakāmyayā
krīḍārthaṃ tu mahārāja śataśo 'tha sahasraśaḥ
- 16
यथा दीपसहस्राणि दीपान्मर्त्याः प्रकुर्वते
प्रकृतिस्तथा विकुरुते पुरुषस्य गुणान्बहून्
yathā dīpasahasrāṇi dīpānmartyāḥ prakurvate
prakṛtistathā vikurute puruṣasya guṇānbahūn
- 17
सत्त्वम् आनन्द उद्रेकः प्रीतिः प्राकाश्यम् एव च
सुखं शुद्धित्वम् आरोग्यं संतोषः श्रद्दधानता
sattvam ānanda udrekaḥ prītiḥ prākāśyam eva ca
sukhaṃ śuddhitvam ārogyaṃ saṃtoṣaḥ śraddadhānatā
- 18
अकार्पण्यम् असंरम्भः क्षमा धृतिर् अहिंसता
समता सत्यम् आनृण्यं मार्दवं ह्रीर् अचापलम्
akārpaṇyam asaṃrambhaḥ kṣamā dhṛtir ahiṃsatā
samatā satyam ānṛṇyaṃ mārdavaṃ hrīr acāpalam
- 19
शौचम् आर्जवम् आचारम् अलौल्यं हृद्यसंभ्रमः
इष्टानिष्टवियोगानां कृतानाम् अविकत्थनम्
śaucam ārjavam ācāram alaulyaṃ hṛdyasaṃbhramaḥ
iṣṭāniṣṭaviyogānāṃ kṛtānām avikatthanam
- 20
दानेन चानुग्रहणम् अस्पृहार्थे परार्थता
सर्वभूतदया चैव सत्त्वस्यैते गुणाः स्मृताः
dānena cānugrahaṇam aspṛhārthe parārthatā
sarvabhūtadayā caiva sattvasyaite guṇāḥ smṛtāḥ
- 21
रजोगुणानां संघातो रूपम् ऐश्वर्यविग्रहे
अत्याशित्वम् अकारुण्यं सुखदुःखोपसेवनम्
rajoguṇānāṃ saṃghāto rūpam aiśvaryavigrahe
atyāśitvam akāruṇyaṃ sukhaduḥkhopasevanam
- 22
परापवादेषु रतिर्विवादानां च सेवनम्
अहंकारस्त्वसत्कारश्चिन्ता वैरोपसेवनम्
parāpavādeṣu ratirvivādānāṃ ca sevanam
ahaṃkārastvasatkāraścintā vairopasevanam
- 23
परितापो ऽपहरणं ह्रीनाशो ऽनार्जवं तथा
भेदः परुषता चैव कामक्रोधौ मदस्तथा
दर्पो द्वेषो ऽतिवादश्च एते प्रोक्ता रजोगुणाः
paritāpo 'paharaṇaṃ hrīnāśo 'nārjavaṃ tathā
bhedaḥ paruṣatā caiva kāmakrodhau madastathā
darpo dveṣo 'tivādaśca ete proktā rajoguṇāḥ
- 24
तामसानां तु संघातं प्रवक्ष्याम्युपधार्यताम्
मोहो ऽप्रकाशस्तामिस्रम् अन्धतामिस्रसंज्ञितम्
tāmasānāṃ tu saṃghātaṃ pravakṣyāmyupadhāryatām
moho 'prakāśastāmisram andhatāmisrasaṃjñitam
- 25
मरणं चान्धतामिस्रं तामिस्रं क्रोध उच्यते
तमसो लक्षणानीह भक्षाणाम् अभिरोचनम्
maraṇaṃ cāndhatāmisraṃ tāmisraṃ krodha ucyate
tamaso lakṣaṇānīha bhakṣāṇām abhirocanam
- 26
भोजनानाम् अपर्याप्तिस्तथा पेयेष्वतृप्तता
गन्धवासो विहारेषु शयनेष्वासनेषु च
bhojanānām aparyāptistathā peyeṣvatṛptatā
gandhavāso vihāreṣu śayaneṣvāsaneṣu ca
- 27
दिवास्वप्ने विवादे च प्रमादेषु च वै रतिः
नृत्यवादित्रगीतानाम् अज्ञानाच्छ्रद्दधानता
द्वेषो धर्मविशेषाणाम् एते वै तामसा गुणाः
divāsvapne vivāde ca pramādeṣu ca vai ratiḥ
nṛtyavāditragītānām ajñānācchraddadhānatā
dveṣo dharmaviśeṣāṇām ete vai tāmasā guṇāḥ

