58 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
ज्ञातिशोकाभितप्तस्य प्राणान् अभ्युत्सिसृक्षतः
ज्येष्ठस्य पाण्डुपुत्रस्य व्यासः शोकम् अपानुदत्
vaiśaṃpāyana uvāca
jñātiśokābhitaptasya prāṇān abhyutsisṛkṣataḥ
jyeṣṭhasya pāṇḍuputrasya vyāsaḥ śokam apānudat
- 2
व्यास उवाच
अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम्
अश्मगीतं नरव्याघ्र तन्निबोध युधिष्ठिर
vyāsa uvāca
atrāpyudāharantīmam itihāsaṃ purātanam
aśmagītaṃ naravyāghra tannibodha yudhiṣṭhira
- 3
अश्मानं ब्राह्मणं प्राज्ञं वैदेहो जनको नृपः
संशयं परिपप्रच्छ दुःखशोकपरिप्लुतः
aśmānaṃ brāhmaṇaṃ prājñaṃ vaideho janako nṛpaḥ
saṃśayaṃ paripapraccha duḥkhaśokapariplutaḥ
- 4
जनक उवाच
आगमे यदि वापाये ज्ञातीनां द्रविणस्य च
नरेण प्रतिपत्तव्यं कल्याणं कथम् इच्छता
janaka uvāca
āgame yadi vāpāye jñātīnāṃ draviṇasya ca
nareṇa pratipattavyaṃ kalyāṇaṃ katham icchatā
- 5
अश्मोवाच
उत्पन्नम् इमम् आत्मानं नरस्यानन्तरं ततः
तानि तान्यभिवर्तन्ते दुःखानि च सुखानि च
aśmovāca
utpannam imam ātmānaṃ narasyānantaraṃ tataḥ
tāni tānyabhivartante duḥkhāni ca sukhāni ca
- 6
तेषाम् अन्यतरापत्तौ यद्यद् एवोपसेवते
तत्तद्धि चेतनाम् अस्य हरत्यभ्रम् इवानिलः
teṣām anyatarāpattau yadyad evopasevate
tattaddhi cetanām asya haratyabhram ivānilaḥ
- 7
अभिजातो ऽस्मि सिद्धो ऽस्मि नास्मि केवलमानुषः
इत्येवं हेतुभिस्तस्य त्रिभिश्चित्तं प्रसिच्यति
abhijāto 'smi siddho 'smi nāsmi kevalamānuṣaḥ
ityevaṃ hetubhistasya tribhiścittaṃ prasicyati
- 8
स प्रसिक्तमना भोगान्विसृज्य पितृसंचितान्
परिक्षीणः परस्वानाम् आदानं साधु मन्यते
sa prasiktamanā bhogānvisṛjya pitṛsaṃcitān
parikṣīṇaḥ parasvānām ādānaṃ sādhu manyate
- 9
तम् अतिक्रान्तमर्यादम् आददानम् असांप्रतम्
प्रतिषेधन्ति राजानो लुब्धा मृगम् इवेषुभिः
tam atikrāntamaryādam ādadānam asāṃpratam
pratiṣedhanti rājāno lubdhā mṛgam iveṣubhiḥ
- 10
ये च विंशतिवर्षा वा त्रिंशद्वर्षाश्च मानवाः
परेण ते वर्षशतान्न भविष्यन्ति पार्थिव
ye ca viṃśativarṣā vā triṃśadvarṣāśca mānavāḥ
pareṇa te varṣaśatānna bhaviṣyanti pārthiva
- 11
तेषां परमदुःखानां बुद्ध्या भेषजम् आदिशेत्
सर्वप्राणभृतां वृत्तं प्रेक्षमाणस्ततस्ततः
teṣāṃ paramaduḥkhānāṃ buddhyā bheṣajam ādiśet
sarvaprāṇabhṛtāṃ vṛttaṃ prekṣamāṇastatastataḥ
- 12
मानसानां पुनर्योनिर्दुःखानां चित्तविभ्रमः
अनिष्टोपनिपातो वा तृतीयं नोपपद्यते
mānasānāṃ punaryonirduḥkhānāṃ cittavibhramaḥ
aniṣṭopanipāto vā tṛtīyaṃ nopapadyate
- 13
एवम् एतानि दुःखानि तानि तानीह मानवम्
विविधान्युपवर्तन्ते तथा सांस्पर्शकानि च
evam etāni duḥkhāni tāni tānīha mānavam
vividhānyupavartante tathā sāṃsparśakāni ca
- 14
जरामृत्यू ह भूतानि खादितारौ वृकाविव
बलिनां दुर्बलानां च ह्रस्वानां महताम् अपि
jarāmṛtyū ha bhūtāni khāditārau vṛkāviva
balināṃ durbalānāṃ ca hrasvānāṃ mahatām api
- 15
न कश्चिज्जात्वतिक्रामेज्जरामृत्यू ह मानवः
अपि सागरपर्यन्तां विजित्येमां वसुंधराम्
na kaścijjātvatikrāmejjarāmṛtyū ha mānavaḥ
api sāgaraparyantāṃ vijityemāṃ vasuṃdharām
- 16
सुखं वा यदि वा दुःखं भूतानां पर्युपस्थितम्
प्राप्तव्यम् अवशैः सर्वं परिहारो न विद्यते
sukhaṃ vā yadi vā duḥkhaṃ bhūtānāṃ paryupasthitam
prāptavyam avaśaiḥ sarvaṃ parihāro na vidyate
- 17
पूर्वे वयसि मध्ये वाप्युत्तमे वा नराधिप
अवर्जनीयास्ते ऽर्था वै काङ्क्षिताश्च ततो ऽन्यथा
pūrve vayasi madhye vāpyuttame vā narādhipa
avarjanīyāste 'rthā vai kāṅkṣitāśca tato 'nyathā
- 18
सुप्रियैर्विप्रयोगश्च संप्रयोगस्तथाप्रियैः
अर्थानर्थौ सुखं दुःखं विधानम् अनुवर्तते
supriyairviprayogaśca saṃprayogastathāpriyaiḥ
arthānarthau sukhaṃ duḥkhaṃ vidhānam anuvartate
- 19
प्रादुर्भावश्च भूतानां देहन्यासस्तथैव च
प्राप्तिव्यायामयोगश्च सर्वम् एतत्प्रतिष्ठितम्
prādurbhāvaśca bhūtānāṃ dehanyāsastathaiva ca
prāptivyāyāmayogaśca sarvam etatpratiṣṭhitam
- 20
गन्धवर्णरसस्पर्शा निवर्तन्ते स्वभावतः
तथैव सुखदुःखानि विधानम् अनुवर्तते
gandhavarṇarasasparśā nivartante svabhāvataḥ
tathaiva sukhaduḥkhāni vidhānam anuvartate
- 21
आसनं शयनं यानम् उत्थानं पानभोजनम्
नियतं सर्वभूतानां कालेनैव भवन्त्युत
āsanaṃ śayanaṃ yānam utthānaṃ pānabhojanam
niyataṃ sarvabhūtānāṃ kālenaiva bhavantyuta
- 22
वैद्याश्चाप्यातुराः सन्ति बलवन्तः सुदुर्बलाः
स्त्रीमन्तश्च तथा षण्ढा विचित्रः कालपर्ययः
vaidyāścāpyāturāḥ santi balavantaḥ sudurbalāḥ
strīmantaśca tathā ṣaṇḍhā vicitraḥ kālaparyayaḥ
- 23
कुले जन्म तथा वीर्यम् आरोग्यं धैर्यम् एव च
सौभाग्यम् उपभोगश्च भवितव्येन लभ्यते
kule janma tathā vīryam ārogyaṃ dhairyam eva ca
saubhāgyam upabhogaśca bhavitavyena labhyate
- 24
सन्ति पुत्राः सुबहवो दरिद्राणाम् अनिच्छताम्
बहूनाम् इच्छतां नास्ति समृद्धानां विचेष्टताम्
santi putrāḥ subahavo daridrāṇām anicchatām
bahūnām icchatāṃ nāsti samṛddhānāṃ viceṣṭatām
- 25
व्याधिर् अग्निर्जलं शस्त्रं बुभुक्षा श्वापदं विषम्
रज्ज्वा च मरणं जन्तोर् उच्चाच्च पतनं तथा
vyādhir agnirjalaṃ śastraṃ bubhukṣā śvāpadaṃ viṣam
rajjvā ca maraṇaṃ jantor uccācca patanaṃ tathā
- 26
निर्याणं यस्य यद्दिष्टं तेन गच्छति हेतुना
दृश्यते नाभ्यतिक्रामन्न् अतिक्रान्तो न वा पुनः
niryāṇaṃ yasya yaddiṣṭaṃ tena gacchati hetunā
dṛśyate nābhyatikrāmann atikrānto na vā punaḥ
- 27
दृश्यते हि युवैवेह विनश्यन्वसुमान्नरः
दरिद्रश्च परिक्लिष्टः शतवर्षो जनाधिप
dṛśyate hi yuvaiveha vinaśyanvasumānnaraḥ
daridraśca parikliṣṭaḥ śatavarṣo janādhipa
- 28
अकिंचनाश्च दृश्यन्ते पुरुषाश्चिरजीविनः
समृद्धे च कुले जाता विनश्यन्ति पतंगवत्
akiṃcanāśca dṛśyante puruṣāścirajīvinaḥ
samṛddhe ca kule jātā vinaśyanti pataṃgavat
- 29
प्रायेण श्रीमतां लोके भोक्तुं शक्तिर्न विद्यते
काष्ठान्यपि हि जीर्यन्ते दरिद्राणां नराधिप
prāyeṇa śrīmatāṃ loke bhoktuṃ śaktirna vidyate
kāṣṭhānyapi hi jīryante daridrāṇāṃ narādhipa
- 30
अहम् एतत्करोमीति मन्यते कालचोदितः
यद्यद् इष्टम् असंतोषाद्दुरात्मा पापम् आचरन्
aham etatkaromīti manyate kālacoditaḥ
yadyad iṣṭam asaṃtoṣāddurātmā pāpam ācaran

