37 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
अथार्जुन उवाचेदम् अधिक्षिप्त इवाक्षमी
अभिनीततरं वाक्यं दृढवादपराक्रमः
vaiśaṃpāyana uvāca
athārjuna uvācedam adhikṣipta ivākṣamī
abhinītataraṃ vākyaṃ dṛḍhavādaparākramaḥ
- 2
दर्शयन्न् ऐन्द्रिर् आत्मानम् उग्रम् उग्रपराक्रमः
स्मयमानो महातेजाः सृक्किणी संलिहन्मुहुः
darśayann aindrir ātmānam ugram ugraparākramaḥ
smayamāno mahātejāḥ sṛkkiṇī saṃlihanmuhuḥ
- 3
अहो दुःखम् अहो कृच्छ्रम् अहो वैक्लव्यम् उत्तमम्
यत्कृत्वामानुषं कर्म त्यजेथाः श्रियम् उत्तमाम्
aho duḥkham aho kṛcchram aho vaiklavyam uttamam
yatkṛtvāmānuṣaṃ karma tyajethāḥ śriyam uttamām
- 4
शत्रून्हत्वा महीं लब्ध्वा स्वधर्मेणोपपादिताम्
हतामित्रः कथं सर्वं त्यजेथा बुद्धिलाघवात्
śatrūnhatvā mahīṃ labdhvā svadharmeṇopapāditām
hatāmitraḥ kathaṃ sarvaṃ tyajethā buddhilāghavāt
- 5
क्लीबस्य हि कुतो राज्यं दीर्घसूत्रस्य वा पुनः
किमर्थं च महीपालान् अवधीः क्रोधमूर्छितः
klībasya hi kuto rājyaṃ dīrghasūtrasya vā punaḥ
kimarthaṃ ca mahīpālān avadhīḥ krodhamūrchitaḥ
- 6
यो ह्याजिजीविषेद्भैक्ष्यं कर्मणा नैव केनचित्
समारम्भान्बुभूषेत हतस्वस्तिर् अकिंचनः
सर्वलोकेषु विख्यातो न पुत्रपशुसंहितः
yo hyājijīviṣedbhaikṣyaṃ karmaṇā naiva kenacit
samārambhānbubhūṣeta hatasvastir akiṃcanaḥ
sarvalokeṣu vikhyāto na putrapaśusaṃhitaḥ
- 7
कापालीं नृप पापिष्ठां वृत्तिम् आस्थाय जीवतः
संत्यज्य राज्यम् ऋद्धं ते लोको ऽयं किं वदिष्यति
kāpālīṃ nṛpa pāpiṣṭhāṃ vṛttim āsthāya jīvataḥ
saṃtyajya rājyam ṛddhaṃ te loko 'yaṃ kiṃ vadiṣyati
- 8
सर्वारम्भान्समुत्सृज्य हतस्वस्तिर् अकिंचनः
कस्माद् आशंससे भैक्ष्यं चर्तुं प्राकृतवत्प्रभो
sarvārambhānsamutsṛjya hatasvastir akiṃcanaḥ
kasmād āśaṃsase bhaikṣyaṃ cartuṃ prākṛtavatprabho
- 9
अस्मिन्राजकुले जातो जित्वा कृत्स्नां वसुंधराम्
धर्मार्थावखिलौ हित्वा वनं मौढ्यात्प्रतिष्ठसे
asminrājakule jāto jitvā kṛtsnāṃ vasuṃdharām
dharmārthāvakhilau hitvā vanaṃ mauḍhyātpratiṣṭhase
- 10
यदीमानि हवींषीह विमथिष्यन्त्यसाधवः
भवता विप्रहीणानि प्राप्तं त्वाम् एव किल्बिषम्
yadīmāni havīṃṣīha vimathiṣyantyasādhavaḥ
bhavatā viprahīṇāni prāptaṃ tvām eva kilbiṣam
- 11
आकिंचन्यम् अनाशास्यम् इति वै नहुषो ऽब्रवीत्
कृत्या नृशंसा ह्यधने धिग् अस्त्वधनताम् इह
ākiṃcanyam anāśāsyam iti vai nahuṣo 'bravīt
kṛtyā nṛśaṃsā hyadhane dhig astvadhanatām iha
- 12
अश्वस्तनम् ऋषीणां हि विद्यते वेद तद्भवान्
यं त्विमं धर्मम् इत्याहुर्धनाद् एष प्रवर्तते
aśvastanam ṛṣīṇāṃ hi vidyate veda tadbhavān
yaṃ tvimaṃ dharmam ityāhurdhanād eṣa pravartate
- 13
धर्मं संहरते तस्य धनं हरति यस्य यः
ह्रियमाणे धने राजन्वयं कस्य क्षमेमहि
dharmaṃ saṃharate tasya dhanaṃ harati yasya yaḥ
hriyamāṇe dhane rājanvayaṃ kasya kṣamemahi
- 14
अभिशस्तवत्प्रपश्यन्ति दरिद्रं पार्श्वतः स्थितम्
दारिद्र्यं पातकं लोके कस्तच्छंसितुम् अर्हति
abhiśastavatprapaśyanti daridraṃ pārśvataḥ sthitam
dāridryaṃ pātakaṃ loke kastacchaṃsitum arhati
- 15
पतितः शोच्यते राजन्निर्धनश्चापि शोच्यते
विशेषं नाधिगच्छामि पतितस्याधनस्य च
patitaḥ śocyate rājannirdhanaścāpi śocyate
viśeṣaṃ nādhigacchāmi patitasyādhanasya ca
- 16
अर्थेभ्यो हि विवृद्धेभ्यः संभृतेभ्यस्ततस्ततः
क्रियाः सर्वाः प्रवर्तन्ते पर्वतेभ्य इवापगाः
arthebhyo hi vivṛddhebhyaḥ saṃbhṛtebhyastatastataḥ
kriyāḥ sarvāḥ pravartante parvatebhya ivāpagāḥ
- 17
अर्धाद्धर्मश्च कामश्च स्वर्गश्चैव नराधिप
प्राणयात्रा हि लोकस्य विनार्थं न प्रसिध्यति
ardhāddharmaśca kāmaśca svargaścaiva narādhipa
prāṇayātrā hi lokasya vinārthaṃ na prasidhyati
- 18
अर्थेन हि विहीनस्य पुरुषस्याल्पमेधसः
व्युच्छिद्यन्ते क्रियाः सर्वा ग्रीष्मे कुसरितो यथा
arthena hi vihīnasya puruṣasyālpamedhasaḥ
vyucchidyante kriyāḥ sarvā grīṣme kusarito yathā
- 19
यस्यार्थास्तस्य मित्राणि यस्यार्थास्तस्य बान्धवाः
यस्यार्थाः स पुमांल्लोके यस्यार्थाः स च पण्डितः
yasyārthāstasya mitrāṇi yasyārthāstasya bāndhavāḥ
yasyārthāḥ sa pumāṃlloke yasyārthāḥ sa ca paṇḍitaḥ
- 20
अधनेनार्थकामेन नार्थः शक्यो विवित्सता
अर्थैर् अर्था निबध्यन्ते गजैर् इव महागजाः
adhanenārthakāmena nārthaḥ śakyo vivitsatā
arthair arthā nibadhyante gajair iva mahāgajāḥ
- 21
धर्मः कामश्च स्वर्गश्च हर्षः क्रोधः श्रुतं दमः
अर्थाद् एतानि सर्वाणि प्रवर्तन्ते नराधिप
dharmaḥ kāmaśca svargaśca harṣaḥ krodhaḥ śrutaṃ damaḥ
arthād etāni sarvāṇi pravartante narādhipa
- 22
धनात्कुलं प्रभवति धनाद्धर्मः प्रवर्तते
नाधनस्यास्त्ययं लोको न परः पुरुषोत्तम
dhanātkulaṃ prabhavati dhanāddharmaḥ pravartate
nādhanasyāstyayaṃ loko na paraḥ puruṣottama
- 23
नाधनो धर्मकृत्यानि यथावद् अनुतिष्ठति
धनाद्धि धर्मः स्रवति शैलाद्गिरिनदी यथा
nādhano dharmakṛtyāni yathāvad anutiṣṭhati
dhanāddhi dharmaḥ sravati śailādgirinadī yathā
- 24
यः कृशाश्वः कृशगवः कृशभृत्यः कृशातिथिः
स वै राजन्कृशो नाम न शरीरकृशः कृशः
yaḥ kṛśāśvaḥ kṛśagavaḥ kṛśabhṛtyaḥ kṛśātithiḥ
sa vai rājankṛśo nāma na śarīrakṛśaḥ kṛśaḥ
- 25
अवेक्षस्व यथान्यायं पश्य देवासुरं यथा
राजन्किम् अन्यज्ज्ञातीनां वधाद् ऋध्यन्ति देवताः
avekṣasva yathānyāyaṃ paśya devāsuraṃ yathā
rājankim anyajjñātīnāṃ vadhād ṛdhyanti devatāḥ
- 26
न चेद्धर्तव्यम् अन्यस्य कथं तद्धर्मम् आरभेत्
एतावान् एव वेदेषु निश्चयः कविभिः कृतः
na ceddhartavyam anyasya kathaṃ taddharmam ārabhet
etāvān eva vedeṣu niścayaḥ kavibhiḥ kṛtaḥ
- 27
अध्येतव्या त्रयी विद्या भवितव्यं विपश्चिता
सर्वथा धनम् आहार्यं यष्टव्यं चापि यत्नतः
adhyetavyā trayī vidyā bhavitavyaṃ vipaścitā
sarvathā dhanam āhāryaṃ yaṣṭavyaṃ cāpi yatnataḥ
- 28
द्रोहाद्देवैर् अवाप्तानि दिवि स्थानानि सर्वशः
इति देवा व्यवसिता वेदवादाश्च शाश्वताः
drohāddevair avāptāni divi sthānāni sarvaśaḥ
iti devā vyavasitā vedavādāśca śāśvatāḥ
- 29
अधीयन्ते तपस्यन्ति यजन्ते याजयन्ति च
कृत्स्नं तद् एव च श्रेयो यद् अप्याददते ऽन्यतः
adhīyante tapasyanti yajante yājayanti ca
kṛtsnaṃ tad eva ca śreyo yad apyādadate 'nyataḥ
- 30
न पश्यामो ऽनपहृतं धनं किंचित्क्वचिद्वयम्
एवम् एव हि राजानो जयन्ति पृथिवीम् इमाम्
na paśyāmo 'napahṛtaṃ dhanaṃ kiṃcitkvacidvayam
evam eva hi rājāno jayanti pṛthivīm imām

