34 shlokas
- 1
भीष्म उवाच
एवम् उक्त्वा तु राजेन्द्र शल्मलिं ब्रह्मवित्तमः
नारदः पवने सर्वं शल्मलेर्वाक्यम् अब्रवीत्
bhīṣma uvāca
evam uktvā tu rājendra śalmaliṃ brahmavittamaḥ
nāradaḥ pavane sarvaṃ śalmalervākyam abravīt
- 2
हिमवत्पृष्ठजः कश्चिच्छल्मलिः परिवारवान्
बृहन्मूलो बृहच्छाखः स त्वां वायो ऽवमन्यते
himavatpṛṣṭhajaḥ kaścicchalmaliḥ parivāravān
bṛhanmūlo bṛhacchākhaḥ sa tvāṃ vāyo 'vamanyate
- 3
बहून्याक्षेपयुक्तानि त्वाम् आह वचनानि सः
न युक्तानि मया वायो तानि वक्तुं त्वयि प्रभो
bahūnyākṣepayuktāni tvām āha vacanāni saḥ
na yuktāni mayā vāyo tāni vaktuṃ tvayi prabho
- 4
जानामि त्वाम् अहं वायो सर्वप्राणभृतां वरम्
वरिष्ठं च गरिष्ठं च क्रोधे वैवस्वतं यथा
jānāmi tvām ahaṃ vāyo sarvaprāṇabhṛtāṃ varam
variṣṭhaṃ ca gariṣṭhaṃ ca krodhe vaivasvataṃ yathā
- 5
एवं तु वचनं श्रुत्वा नारदस्य समीरणः
शल्मलिं तम् उपागम्य क्रुद्धो वचनम् अब्रवीत्
evaṃ tu vacanaṃ śrutvā nāradasya samīraṇaḥ
śalmaliṃ tam upāgamya kruddho vacanam abravīt
- 6
शल्मले नारदे यत्तत्त्वयोक्तं मद्विगर्हणम्
अहं वायुः प्रभावं ते दर्शयाम्यात्मनो बलम्
śalmale nārade yattattvayoktaṃ madvigarhaṇam
ahaṃ vāyuḥ prabhāvaṃ te darśayāmyātmano balam
- 7
नाहं त्वा नाभिजानामि विदितश्चासि मे द्रुम
पितामहः प्रजासर्गे त्वयि विश्रान्तवान्प्रभुः
nāhaṃ tvā nābhijānāmi viditaścāsi me druma
pitāmahaḥ prajāsarge tvayi viśrāntavānprabhuḥ
- 8
तस्य विश्रमणाद् एव प्रसादो यः कृतस्तव
रक्ष्यसे तेन दुर्बुद्धे नात्मवीर्याद्द्रुमाधम
tasya viśramaṇād eva prasādo yaḥ kṛtastava
rakṣyase tena durbuddhe nātmavīryāddrumādhama
- 9
यन्मा त्वम् अवजानीषे यथान्यं प्राकृतं तथा
दर्शयाम्येष आत्मानं यथा माम् अवभोत्स्यसे
yanmā tvam avajānīṣe yathānyaṃ prākṛtaṃ tathā
darśayāmyeṣa ātmānaṃ yathā mām avabhotsyase
- 10
एवम् उक्तस्ततः प्राह शल्मलिः प्रहसन्न् इव
पवन त्वं वने क्रुद्धो दर्शयात्मानम् आत्मना
evam uktastataḥ prāha śalmaliḥ prahasann iva
pavana tvaṃ vane kruddho darśayātmānam ātmanā
- 11
मयि वै त्यज्यतां क्रोधः किं मे क्रुद्धः करिष्यसि
न ते बिभेमि पवन यद्यपि त्वं स्वयंप्रभुः
mayi vai tyajyatāṃ krodhaḥ kiṃ me kruddhaḥ kariṣyasi
na te bibhemi pavana yadyapi tvaṃ svayaṃprabhuḥ
- 12
इत्येवम् उक्तः पवनः श्व इत्य् एवाब्रवीद्वचः
दर्शयिष्यामि ते तेजस्ततो रात्रिर् उपागमत्
ityevam uktaḥ pavanaḥ śva ity evābravīdvacaḥ
darśayiṣyāmi te tejastato rātrir upāgamat
- 13
अथ निश्चित्य मनसा शल्मलिर्वातकारितम्
पश्यमानस्तदात्मानम् असमं मातरिश्वनः
atha niścitya manasā śalmalirvātakāritam
paśyamānastadātmānam asamaṃ mātariśvanaḥ
- 14
नारदे यन्मया प्रोक्तं पवनं प्रति तन्मृषा
असमर्थो ह्यहं वायोर्बलेन बलवान्हि सः
nārade yanmayā proktaṃ pavanaṃ prati tanmṛṣā
asamartho hyahaṃ vāyorbalena balavānhi saḥ
- 15
मारुतो बलवान्नित्यं यथैनं नारदो ऽब्रवीत्
अहं हि दुर्बलो ऽन्येभ्यो वृक्षेभ्यो नात्र संशयः
māruto balavānnityaṃ yathainaṃ nārado 'bravīt
ahaṃ hi durbalo 'nyebhyo vṛkṣebhyo nātra saṃśayaḥ
- 16
किं तु बुद्ध्या समो नास्ति मम कश्चिद्वनस्पतिः
तद् अहं बुद्धिम् आस्थाय भयं मोक्ष्ये समीरणात्
kiṃ tu buddhyā samo nāsti mama kaścidvanaspatiḥ
tad ahaṃ buddhim āsthāya bhayaṃ mokṣye samīraṇāt
- 17
यदि तां बुद्धिम् आस्थाय चरेयुः पर्णिनो वने
अरिष्टाः स्युः सदा क्रुद्धात्पवनान्नात्र संशयः
yadi tāṃ buddhim āsthāya careyuḥ parṇino vane
ariṣṭāḥ syuḥ sadā kruddhātpavanānnātra saṃśayaḥ
- 18
ते ऽत्र बाला न जानन्ति यथा नैनान्समीरणः
समीरयेत संक्रुद्धो यथा जानाम्यहं तथा
te 'tra bālā na jānanti yathā nainānsamīraṇaḥ
samīrayeta saṃkruddho yathā jānāmyahaṃ tathā
- 19
ततो निश्चित्य मनसा शल्मलिः क्षुभितस्तदा
शाखाः स्कन्धान्प्रशाखाश्च स्वयम् एव व्यशातयत्
tato niścitya manasā śalmaliḥ kṣubhitastadā
śākhāḥ skandhānpraśākhāśca svayam eva vyaśātayat
- 20
स परित्यज्य शाखाश्च पत्राणि कुसुमानि च
प्रभाते वायुम् आयान्तं प्रत्यैक्षत वनस्पतिः
sa parityajya śākhāśca patrāṇi kusumāni ca
prabhāte vāyum āyāntaṃ pratyaikṣata vanaspatiḥ
- 21
ततः क्रुद्धः श्वसन्वायुः पातयन्वै महाद्रुमान्
आजगामाथ तं देशं स्थितो यत्र स शल्मलिः
tataḥ kruddhaḥ śvasanvāyuḥ pātayanvai mahādrumān
ājagāmātha taṃ deśaṃ sthito yatra sa śalmaliḥ
- 22
तं हीनपर्णं पतिताग्रशाखं विशीर्णपुष्पं प्रसमीक्ष्य वायुः
उवाच वाक्यं स्मयमान एनं मुदा युतं शल्मलिं रुग्णशाखम्
taṃ hīnaparṇaṃ patitāgraśākhaṃ viśīrṇapuṣpaṃ prasamīkṣya vāyuḥ
uvāca vākyaṃ smayamāna enaṃ mudā yutaṃ śalmaliṃ rugṇaśākham
- 23
अहम् अप्येवम् एव त्वां कुर्वाणः शल्मले रुषा
आत्मना यत्कृतं कृत्स्नं शाखानाम् अपकर्षणम्
aham apyevam eva tvāṃ kurvāṇaḥ śalmale ruṣā
ātmanā yatkṛtaṃ kṛtsnaṃ śākhānām apakarṣaṇam
- 24
हीनपुष्पाग्रशाखस्त्वं शीर्णाङ्कुरपलाशवान्
आत्मदुर्मन्त्रितेनेह मद्वीर्यवशगो ऽभवः
hīnapuṣpāgraśākhastvaṃ śīrṇāṅkurapalāśavān
ātmadurmantriteneha madvīryavaśago 'bhavaḥ
- 25
एतच्छ्रुत्वा वचो वायोः शल्मलिर्व्रीडितस्तदा
अतप्यत वचः स्मृत्वा नारदो यत्तदाब्रवीत्
etacchrutvā vaco vāyoḥ śalmalirvrīḍitastadā
atapyata vacaḥ smṛtvā nārado yattadābravīt
- 26
एवं यो राजशार्दूल दुर्बलः सन्बलीयसा
वैरम् आसज्जते बालस्तप्यते शल्मलिर्यथा
evaṃ yo rājaśārdūla durbalaḥ sanbalīyasā
vairam āsajjate bālastapyate śalmaliryathā
- 27
तस्माद्वैरं न कुर्वीत दुर्बलो बलवत्तरैः
शोचेद्धि वैरं कुर्वाणो यथा वै शल्मलिस्तथा
tasmādvairaṃ na kurvīta durbalo balavattaraiḥ
śoceddhi vairaṃ kurvāṇo yathā vai śalmalistathā
- 28
न हि वैरं महात्मानो विवृण्वन्त्यपकारिषु
शनैः शनैर्महाराज दर्शयन्ति स्म ते बलम्
na hi vairaṃ mahātmāno vivṛṇvantyapakāriṣu
śanaiḥ śanairmahārāja darśayanti sma te balam
- 29
वैरं न कुर्वीत नरो दुर्बुद्धिर्बुद्धिजीविना
बुद्धिर्बुद्धिमतो याति तूलेष्विव हुताशनः
vairaṃ na kurvīta naro durbuddhirbuddhijīvinā
buddhirbuddhimato yāti tūleṣviva hutāśanaḥ
- 30
न हि बुद्ध्या समं किंचिद्विद्यते पुरुषे नृप
तथा बलेन राजेन्द्र न समो ऽस्तीति चिन्तयेत्
na hi buddhyā samaṃ kiṃcidvidyate puruṣe nṛpa
tathā balena rājendra na samo 'stīti cintayet

