31 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च परंतप
धर्मो वृत्तं च वृत्तिश्च वृत्त्युपायफलानि च
yudhiṣṭhira uvāca
brāhmaṇakṣatriyaviśāṃ śūdrāṇāṃ ca paraṃtapa
dharmo vṛttaṃ ca vṛttiśca vṛttyupāyaphalāni ca
- 2
राज्ञां वृत्तं च कोशश्च कोशसंजननं महत्
अमात्यगुणवृद्धिश्च प्रकृतीनां च वर्धनम्
rājñāṃ vṛttaṃ ca kośaśca kośasaṃjananaṃ mahat
amātyaguṇavṛddhiśca prakṛtīnāṃ ca vardhanam
- 3
षाड्गुण्यगुणकल्पश्च सेनानीतिस्तथैव च
दुष्टस्य च परिज्ञानम् अदुष्टस्य च लक्षणम्
ṣāḍguṇyaguṇakalpaśca senānītistathaiva ca
duṣṭasya ca parijñānam aduṣṭasya ca lakṣaṇam
- 4
समहीनाधिकानां च यथावल्लक्षणोच्चयः
मध्यमस्य च तुष्ट्यर्थं यथा स्थेयं विवर्धता
samahīnādhikānāṃ ca yathāvallakṣaṇoccayaḥ
madhyamasya ca tuṣṭyarthaṃ yathā stheyaṃ vivardhatā
- 5
क्षीणसंग्रहवृत्तिश्च यथावत्संप्रकीर्तिता
लघुनादेशरूपेण ग्रन्थयोगेन भारत
kṣīṇasaṃgrahavṛttiśca yathāvatsaṃprakīrtitā
laghunādeśarūpeṇa granthayogena bhārata
- 6
विजिगीषोस्तथावृत्तम् उक्तं चैव तथैव ते
गणानां वृत्तिम् इच्छामि श्रोतुं मतिमतां वर
vijigīṣostathāvṛttam uktaṃ caiva tathaiva te
gaṇānāṃ vṛttim icchāmi śrotuṃ matimatāṃ vara
- 7
यथा गणाः प्रवर्धन्ते न भिद्यन्ते च भारत
अरीन्हि विजिगीषन्ते सुहृदः प्राप्नुवन्ति च
yathā gaṇāḥ pravardhante na bhidyante ca bhārata
arīnhi vijigīṣante suhṛdaḥ prāpnuvanti ca
- 8
भेदमूलो विनाशो हि गणानाम् उपलभ्यते
मन्त्रसंवरणं दुःखं बहूनाम् इति मे मतिः
bhedamūlo vināśo hi gaṇānām upalabhyate
mantrasaṃvaraṇaṃ duḥkhaṃ bahūnām iti me matiḥ
- 9
एतद् इच्छाम्यहं श्रोतुं निखिलेन परंतप
यथा च ते न भिद्येरंस्तच्च मे ब्रूहि पार्थिव
etad icchāmyahaṃ śrotuṃ nikhilena paraṃtapa
yathā ca te na bhidyeraṃstacca me brūhi pārthiva
- 10
भीष्म उवाच
गणानां च कुलानां च राज्ञां च भरतर्षभ
वैरसंदीपनावेतौ लोभामर्षौ जनाधिप
bhīṣma uvāca
gaṇānāṃ ca kulānāṃ ca rājñāṃ ca bharatarṣabha
vairasaṃdīpanāvetau lobhāmarṣau janādhipa
- 11
लोभम् एको हि वृणुते ततो ऽमर्षम् अनन्तरम्
तौ क्षयव्ययसंयुक्तावन्योन्यजनिताश्रयौ
lobham eko hi vṛṇute tato 'marṣam anantaram
tau kṣayavyayasaṃyuktāvanyonyajanitāśrayau
- 12
चारमन्त्रबलादानैः सामदानविभेदनैः
क्षयव्ययभयोपायैः कर्शयन्तीतरेतरम्
cāramantrabalādānaiḥ sāmadānavibhedanaiḥ
kṣayavyayabhayopāyaiḥ karśayantītaretaram
- 13
तत्र दानेन भिद्यन्ते गणाः संघातवृत्तयः
भिन्ना विमनसः सर्वे गच्छन्त्यरिवशं भयात्
tatra dānena bhidyante gaṇāḥ saṃghātavṛttayaḥ
bhinnā vimanasaḥ sarve gacchantyarivaśaṃ bhayāt
- 14
भेदाद्गणा विनश्यन्ति भिन्नाः सूपजपाः परैः
तस्मात्संघातयोगेषु प्रयतेरन्गणाः सदा
bhedādgaṇā vinaśyanti bhinnāḥ sūpajapāḥ paraiḥ
tasmātsaṃghātayogeṣu prayaterangaṇāḥ sadā
- 15
अर्था ह्येवाधिगम्यन्ते संघातबलपौरुषात्
बाह्याश्च मैत्रीं कुर्वन्ति तेषु संघातवृत्तिषु
arthā hyevādhigamyante saṃghātabalapauruṣāt
bāhyāśca maitrīṃ kurvanti teṣu saṃghātavṛttiṣu
- 16
ज्ञानवृद्धान्प्रशंसन्तः शुश्रूषन्तः परस्परम्
विनिवृत्ताभिसंधानाः सुखम् एधन्ति सर्वशः
jñānavṛddhānpraśaṃsantaḥ śuśrūṣantaḥ parasparam
vinivṛttābhisaṃdhānāḥ sukham edhanti sarvaśaḥ
- 17
धर्मिष्ठान्व्यवहारांश्च स्थापयन्तश्च शास्त्रतः
यथावत्सम्प्रवर्तन्तो विवर्धन्ते गणोत्तमाः
dharmiṣṭhānvyavahārāṃśca sthāpayantaśca śāstrataḥ
yathāvatsampravartanto vivardhante gaṇottamāḥ
- 18
पुत्रान्भ्रातॄन्निगृह्णन्तो विनये च सदा रताः
विनीतांश्च प्रगृह्णन्तो विवर्धन्ते गणोत्तमाः
putrānbhrātṝnnigṛhṇanto vinaye ca sadā ratāḥ
vinītāṃśca pragṛhṇanto vivardhante gaṇottamāḥ
- 19
चारमन्त्रविधानेषु कोशसंनिचयेषु च
नित्ययुक्ता महाबाहो वर्धन्ते सर्वतो गणाः
cāramantravidhāneṣu kośasaṃnicayeṣu ca
nityayuktā mahābāho vardhante sarvato gaṇāḥ
- 20
प्राज्ञाञ्शूरान्महेष्वासान्कर्मसु स्थिरपौरुषान्
मानयन्तः सदा युक्ता विवर्धन्ते गणा नृप
prājñāñśūrānmaheṣvāsānkarmasu sthirapauruṣān
mānayantaḥ sadā yuktā vivardhante gaṇā nṛpa
- 21
द्रव्यवन्तश्च शूराश्च शस्त्रज्ञाः शास्त्रपारगाः
कृच्छ्रास्वापत्सु संमूढान्गणान् उत्तारयन्ति ते
dravyavantaśca śūrāśca śastrajñāḥ śāstrapāragāḥ
kṛcchrāsvāpatsu saṃmūḍhāngaṇān uttārayanti te
- 22
क्रोधो भेदो भयो दण्डः कर्शनं निग्रहो वधः
नयन्त्यरिवशं सद्यो गणान्भरतसत्तम
krodho bhedo bhayo daṇḍaḥ karśanaṃ nigraho vadhaḥ
nayantyarivaśaṃ sadyo gaṇānbharatasattama
- 23
तस्मान्मानयितव्यास्ते गणमुख्याः प्रधानतः
लोकयात्रा समायत्ता भूयसी तेषु पार्थिव
tasmānmānayitavyāste gaṇamukhyāḥ pradhānataḥ
lokayātrā samāyattā bhūyasī teṣu pārthiva
- 24
मन्त्रगुप्तिः प्रधानेषु चारश्चामित्रकर्शन
न गणाः कृत्स्नशो मन्त्रं श्रोतुम् अर्हन्ति भारत
mantraguptiḥ pradhāneṣu cāraścāmitrakarśana
na gaṇāḥ kṛtsnaśo mantraṃ śrotum arhanti bhārata
- 25
गणमुख्यैस्तु सम्भूय कार्यं गणहितं मिथः
पृथग्गणस्य भिन्नस्य विमतस्य ततो ऽन्यथा
अर्थाः प्रत्यवसीदन्ति तथानर्था भवन्ति च
gaṇamukhyaistu sambhūya kāryaṃ gaṇahitaṃ mithaḥ
pṛthaggaṇasya bhinnasya vimatasya tato 'nyathā
arthāḥ pratyavasīdanti tathānarthā bhavanti ca
- 26
तेषाम् अन्योन्यभिन्नानां स्वशक्तिम् अनुतिष्ठताम्
निग्रहः पण्डितैः कार्यः क्षिप्रम् एव प्रधानतः
teṣām anyonyabhinnānāṃ svaśaktim anutiṣṭhatām
nigrahaḥ paṇḍitaiḥ kāryaḥ kṣipram eva pradhānataḥ
- 27
कुलेषु कलहा जाताः कुलवृद्धैर् उपेक्षिताः
गोत्रस्य राजन्कुर्वन्ति गणसंभेदकारिकाम्
kuleṣu kalahā jātāḥ kulavṛddhair upekṣitāḥ
gotrasya rājankurvanti gaṇasaṃbhedakārikām
- 28
आभ्यन्तरं भयं रक्ष्यं सुरक्ष्यं बाह्यतो भयम्
अभ्यन्तराद्भयं जातं सद्यो मूलं निकृन्तति
ābhyantaraṃ bhayaṃ rakṣyaṃ surakṣyaṃ bāhyato bhayam
abhyantarādbhayaṃ jātaṃ sadyo mūlaṃ nikṛntati
- 29
अकस्मात्क्रोधलोभाद्वा मोहाद्वापि स्वभावजात्
अन्योन्यं नाभिभाषन्ते तत्पराभवलक्षणम्
akasmātkrodhalobhādvā mohādvāpi svabhāvajāt
anyonyaṃ nābhibhāṣante tatparābhavalakṣaṇam
- 30
जात्या च सदृशाः सर्वे कुलेन सदृशास्तथा
न तु शौर्येण बुद्ध्या वा रूपद्रव्येण वा पुनः
jātyā ca sadṛśāḥ sarve kulena sadṛśāstathā
na tu śauryeṇa buddhyā vā rūpadravyeṇa vā punaḥ

