22 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
पितामह महाप्राज्ञ संशयो मे महान् अयम्
स छेत्तव्यस्त्वया राजन्भवान्कुलकरो हि नः
yudhiṣṭhira uvāca
pitāmaha mahāprājña saṃśayo me mahān ayam
sa chettavyastvayā rājanbhavānkulakaro hi naḥ
- 2
पुरुषाणाम् अयं तात दुर्वृत्तानां दुरात्मनाम्
कथितो वाक्यसंचारस्ततो विज्ञापयामि ते
puruṣāṇām ayaṃ tāta durvṛttānāṃ durātmanām
kathito vākyasaṃcārastato vijñāpayāmi te
- 3
यद्धितं राज्यतन्त्रस्य कुलस्य च सुखोदयम्
आयत्यां च तदात्वे च क्षेमवृद्धिकरं च यत्
yaddhitaṃ rājyatantrasya kulasya ca sukhodayam
āyatyāṃ ca tadātve ca kṣemavṛddhikaraṃ ca yat
- 4
पुत्रपौत्राभिरामं च राष्ट्रवृद्धिकरं च यत्
अन्नपाने शरीरे च हितं यत्तद्ब्रवीहि मे
putrapautrābhirāmaṃ ca rāṣṭravṛddhikaraṃ ca yat
annapāne śarīre ca hitaṃ yattadbravīhi me
- 5
अभिषिक्तो हि यो राजा राज्यस्थो मित्रसंवृतः
असुहृत्समुपेतो वा स कथं रञ्जयेत्प्रजाः
abhiṣikto hi yo rājā rājyastho mitrasaṃvṛtaḥ
asuhṛtsamupeto vā sa kathaṃ rañjayetprajāḥ
- 6
यो ह्यसत्प्रग्रहरतिः स्नेहरागबलात्कृतः
इन्द्रियाणाम् अनीशत्वाद् असज्जनबुभूषकः
yo hyasatpragraharatiḥ sneharāgabalātkṛtaḥ
indriyāṇām anīśatvād asajjanabubhūṣakaḥ
- 7
तस्य भृत्या विगुणतां यान्ति सर्वे कुलोद्गताः
न च भृत्यफलैर् अर्थैः स राजा सम्प्रयुज्यते
tasya bhṛtyā viguṇatāṃ yānti sarve kulodgatāḥ
na ca bhṛtyaphalair arthaiḥ sa rājā samprayujyate
- 8
एतान्मे संशयस्थस्य राजधर्मान्सुदुर्लभान्
बृहस्पतिसमो बुद्ध्या भवाञ्शंसितुम् अर्हति
etānme saṃśayasthasya rājadharmānsudurlabhān
bṛhaspatisamo buddhyā bhavāñśaṃsitum arhati
- 9
शंसिता पुरुषव्याघ्र त्वं नः कुलहिते रतः
क्षत्ता चैव पटुप्रज्ञो यो नः शंसति सर्वदा
śaṃsitā puruṣavyāghra tvaṃ naḥ kulahite rataḥ
kṣattā caiva paṭuprajño yo naḥ śaṃsati sarvadā
- 10
त्वत्तः कुलहितं वाक्यं श्रुत्वा राज्यहितोदयम्
अमृतस्याव्ययस्येव तृप्तः स्वप्स्याम्यहं सुखम्
tvattaḥ kulahitaṃ vākyaṃ śrutvā rājyahitodayam
amṛtasyāvyayasyeva tṛptaḥ svapsyāmyahaṃ sukham
- 11
कीदृशाः संनिकर्षस्था भृत्याः स्युर्वा गुणान्विताः
कीदृशैः किंकुलीनैर्वा सह यात्रा विधीयते
kīdṛśāḥ saṃnikarṣasthā bhṛtyāḥ syurvā guṇānvitāḥ
kīdṛśaiḥ kiṃkulīnairvā saha yātrā vidhīyate
- 12
न ह्येको भृत्यरहितो राजा भवति रक्षिता
राज्यं चेदं जनः सर्वस्तत्कुलीनो ऽभिशंसति
na hyeko bhṛtyarahito rājā bhavati rakṣitā
rājyaṃ cedaṃ janaḥ sarvastatkulīno 'bhiśaṃsati
- 13
न हि प्रशास्तुं राज्यं हि शक्यम् एकेन भारत
असहायवता तात नैवार्थाः केचिद् अप्युत
लब्धुं लब्ध्वा चापि सदा रक्षितुं भरतर्षभ
na hi praśāstuṃ rājyaṃ hi śakyam ekena bhārata
asahāyavatā tāta naivārthāḥ kecid apyuta
labdhuṃ labdhvā cāpi sadā rakṣituṃ bharatarṣabha
- 14
भीष्म उवाच
यस्य भृत्यजनः सर्वो ज्ञानविज्ञानकोविदः
हितैषी कुलजः स्निग्धः स राज्यफलम् अश्नुते
bhīṣma uvāca
yasya bhṛtyajanaḥ sarvo jñānavijñānakovidaḥ
hitaiṣī kulajaḥ snigdhaḥ sa rājyaphalam aśnute
- 15
मन्त्रिणो यस्य कुलजा असंहार्याः सहोषिताः
नृपतेर्मतिदाः सन्ति संबन्धज्ञानकोविदाः
mantriṇo yasya kulajā asaṃhāryāḥ sahoṣitāḥ
nṛpatermatidāḥ santi saṃbandhajñānakovidāḥ
- 16
अनागतविधातारः कालज्ञानविशारदाः
अतिक्रान्तम् अशोचन्तः स राज्यफलम् अश्नुते
anāgatavidhātāraḥ kālajñānaviśāradāḥ
atikrāntam aśocantaḥ sa rājyaphalam aśnute
- 17
समदुःखसुखा यस्य सहायाः सत्यकारिणः
अर्थचिन्तापरा यस्य स राज्यफलम् अश्नुते
samaduḥkhasukhā yasya sahāyāḥ satyakāriṇaḥ
arthacintāparā yasya sa rājyaphalam aśnute
- 18
यस्य नार्तो जनपदः संनिकर्षगतः सदा
अक्षुद्रः सत्पथालम्बी स राज्यफलभाग्भवेत्
yasya nārto janapadaḥ saṃnikarṣagataḥ sadā
akṣudraḥ satpathālambī sa rājyaphalabhāgbhavet
- 19
कोशाक्षपटलं यस्य कोशवृद्धिकरैर्जनैः
आप्तैस्तुष्टैश्च सततं धार्यते स नृपोत्तमः
kośākṣapaṭalaṃ yasya kośavṛddhikarairjanaiḥ
āptaistuṣṭaiśca satataṃ dhāryate sa nṛpottamaḥ
- 20
कोष्ठागारम् असंहार्यैर् आप्तैः संचयतत्परैः
पात्रभूतैर् अलुब्धैश्च पाल्यमानं गुणीभवेत्
koṣṭhāgāram asaṃhāryair āptaiḥ saṃcayatatparaiḥ
pātrabhūtair alubdhaiśca pālyamānaṃ guṇībhavet
- 21
व्यवहारश्च नगरे यस्य कर्मफलोदयः
दृश्यते शङ्खलिखितः स धर्मफलभाग्भवेत्
vyavahāraśca nagare yasya karmaphalodayaḥ
dṛśyate śaṅkhalikhitaḥ sa dharmaphalabhāgbhavet
- 22
संगृहीतमनुष्यश्च यो राजा राजधर्मवित्
षड्वर्गं प्रतिगृह्णन्स धर्मात्फलम् उपाश्नुते
saṃgṛhītamanuṣyaśca yo rājā rājadharmavit
ṣaḍvargaṃ pratigṛhṇansa dharmātphalam upāśnute

