89 shlokas
- 1
जनमेजय उवाच
श्रुतं भगवतस्तस्य माहात्म्यं परमात्मनः
जन्म धर्मगृहे चैव नरनारायणात्मकम्
महावराहसृष्टा च पिण्डोत्पत्तिः पुरातनी
janamejaya uvāca
śrutaṃ bhagavatastasya māhātmyaṃ paramātmanaḥ
janma dharmagṛhe caiva naranārāyaṇātmakam
mahāvarāhasṛṣṭā ca piṇḍotpattiḥ purātanī
- 2
प्रवृत्तौ च निवृत्तौ च यो यथा परिकल्पितः
स तथा नः श्रुतो ब्रह्मन्कथ्यमानस्त्वयानघ
pravṛttau ca nivṛttau ca yo yathā parikalpitaḥ
sa tathā naḥ śruto brahmankathyamānastvayānagha
- 3
यच्च तत्कथितं पूर्वं त्वया हयशिरो महत्
हव्यकव्यभुजो विष्णोर् उदक्पूर्वे महोदधौ
तच्च दृष्टं भगवता ब्रह्मणा परमेष्ठिना
yacca tatkathitaṃ pūrvaṃ tvayā hayaśiro mahat
havyakavyabhujo viṣṇor udakpūrve mahodadhau
tacca dṛṣṭaṃ bhagavatā brahmaṇā parameṣṭhinā
- 4
किं तद् उत्पादितं पूर्वं हरिणा लोकधारिणा
रूपं प्रभावमहताम् अपूर्वं धीमतां वर
kiṃ tad utpāditaṃ pūrvaṃ hariṇā lokadhāriṇā
rūpaṃ prabhāvamahatām apūrvaṃ dhīmatāṃ vara
- 5
दृष्ट्वा हि विबुधश्रेष्ठम् अपूर्वम् अमितौजसम्
तद् अश्वशिरसं पुण्यं ब्रह्मा किम् अकरोन्मुने
dṛṣṭvā hi vibudhaśreṣṭham apūrvam amitaujasam
tad aśvaśirasaṃ puṇyaṃ brahmā kim akaronmune
- 6
एतन्नः संशयं ब्रह्मन्पुराणज्ञानसंभवम्
कथयस्वोत्तममते महापुरुषनिर्मितम्
पाविताः स्म त्वया ब्रह्मन्पुण्यां कथयता कथाम्
etannaḥ saṃśayaṃ brahmanpurāṇajñānasaṃbhavam
kathayasvottamamate mahāpuruṣanirmitam
pāvitāḥ sma tvayā brahmanpuṇyāṃ kathayatā kathām
- 7
वैशंपायन उवाच
कथयिष्यामि ते सर्वं पुराणं वेदसंमितम्
जगौ यद्भगवान्व्यासो राज्ञो धर्मसुतस्य वै
vaiśaṃpāyana uvāca
kathayiṣyāmi te sarvaṃ purāṇaṃ vedasaṃmitam
jagau yadbhagavānvyāso rājño dharmasutasya vai
- 8
श्रुत्वाश्वशिरसो मूर्तिं देवस्य हरिमेधसः
उत्पन्नसंशयो राजा तम् एव समचोदयत्
śrutvāśvaśiraso mūrtiṃ devasya harimedhasaḥ
utpannasaṃśayo rājā tam eva samacodayat
- 9
युधिष्ठिर उवाच
यत्तद्दर्शितवान्ब्रह्मा देवं हयशिरोधरम्
किमर्थं तत्समभवद्वपुर्देवोपकल्पितम्
yudhiṣṭhira uvāca
yattaddarśitavānbrahmā devaṃ hayaśirodharam
kimarthaṃ tatsamabhavadvapurdevopakalpitam
- 10
व्यास उवाच
यत्किंचिद् इह लोके वै देहबद्धं विशां पते
सर्वं पञ्चभिर् आविष्टं भूतैर् ईश्वरबुद्धिजैः
vyāsa uvāca
yatkiṃcid iha loke vai dehabaddhaṃ viśāṃ pate
sarvaṃ pañcabhir āviṣṭaṃ bhūtair īśvarabuddhijaiḥ
- 11
ईश्वरो हि जगत्स्रष्टा प्रभुर्नारायणो विराट्
भूतान्तरात्मा वरदः सगुणो निर्गुणो ऽपि च
भूतप्रलयम् अव्यक्तं शृणुष्व नृपसत्तम
īśvaro hi jagatsraṣṭā prabhurnārāyaṇo virāṭ
bhūtāntarātmā varadaḥ saguṇo nirguṇo 'pi ca
bhūtapralayam avyaktaṃ śṛṇuṣva nṛpasattama
- 12
धरण्याम् अथ लीनायाम् अप्सु चैकार्णवे पुरा
ज्योतिर्भूते जले चापि लीने ज्योतिषि चानिले
dharaṇyām atha līnāyām apsu caikārṇave purā
jyotirbhūte jale cāpi līne jyotiṣi cānile
- 13
वायौ चाकाशसंलीने आकाशे च मनोऽनुगे
व्यक्ते मनसि संलीने व्यक्ते चाव्यक्ततां गते
vāyau cākāśasaṃlīne ākāśe ca mano'nuge
vyakte manasi saṃlīne vyakte cāvyaktatāṃ gate
- 14
अव्यक्ते पुरुषं याते पुंसि सर्वगते ऽपि च
तम एवाभवत्सर्वं न प्राज्ञायत किंचन
avyakte puruṣaṃ yāte puṃsi sarvagate 'pi ca
tama evābhavatsarvaṃ na prājñāyata kiṃcana
- 15
तमसो ब्रह्म सम्भूतं तमोमूलम् ऋतात्मकम्
तद्विश्वभावसंज्ञान्तं पौरुषीं तनुम् आस्थितम्
tamaso brahma sambhūtaṃ tamomūlam ṛtātmakam
tadviśvabhāvasaṃjñāntaṃ pauruṣīṃ tanum āsthitam
- 16
सो ऽनिरुद्ध इति प्रोक्तस्तत्प्रधानं प्रचक्षते
तद् अव्यक्तम् इति ज्ञेयं त्रिगुणं नृपसत्तम
so 'niruddha iti proktastatpradhānaṃ pracakṣate
tad avyaktam iti jñeyaṃ triguṇaṃ nṛpasattama
- 17
विद्यासहायवान्देवो विष्वक्सेनो हरिः प्रभुः
अप्स्वेव शयनं चक्रे निद्रायोगम् उपागतः
जगतश्चिन्तयन्सृष्टिं चित्रां बहुगुणोद्भवाम्
vidyāsahāyavāndevo viṣvakseno hariḥ prabhuḥ
apsveva śayanaṃ cakre nidrāyogam upāgataḥ
jagataścintayansṛṣṭiṃ citrāṃ bahuguṇodbhavām
- 18
तस्य चिन्तयतः सृष्टिं महान् आत्मगुणः स्मृतः
अहंकारस्ततो जातो ब्रह्मा शुभचतुर्मुखः
हिरण्यगर्भो भगवान्सर्वलोकपितामहः
tasya cintayataḥ sṛṣṭiṃ mahān ātmaguṇaḥ smṛtaḥ
ahaṃkārastato jāto brahmā śubhacaturmukhaḥ
hiraṇyagarbho bhagavānsarvalokapitāmahaḥ
- 19
पद्मे ऽनिरुद्धात्सम्भूतस्तदा पद्मनिभेक्षणः
सहस्रपत्रे द्युतिमान् उपविष्टः सनातनः
padme 'niruddhātsambhūtastadā padmanibhekṣaṇaḥ
sahasrapatre dyutimān upaviṣṭaḥ sanātanaḥ
- 20
ददृशे ऽद्भुतसंकाशे लोकान् आपोमयान्प्रभुः
सत्त्वस्थः परमेष्ठी स ततो भूतगणान्सृजत्
dadṛśe 'dbhutasaṃkāśe lokān āpomayānprabhuḥ
sattvasthaḥ parameṣṭhī sa tato bhūtagaṇānsṛjat
- 21
पूर्वम् एव च पद्मस्य पत्रे सूर्यांशुसप्रभे
नारायणकृतौ बिन्दू अपाम् आस्तां गुणोत्तरौ
pūrvam eva ca padmasya patre sūryāṃśusaprabhe
nārāyaṇakṛtau bindū apām āstāṃ guṇottarau
- 22
तावपश्यत्स भगवान् अनादिनिधनो ऽच्युतः
एकस्तत्राभवद्बिन्दुर्मध्वाभो रुचिरप्रभः
tāvapaśyatsa bhagavān anādinidhano 'cyutaḥ
ekastatrābhavadbindurmadhvābho ruciraprabhaḥ
- 23
स तामसो मधुर्जातस्तदा नारायणाज्ञया
कठिनस्त्वपरो बिन्दुः कैटभो राजसस्तु सः
sa tāmaso madhurjātastadā nārāyaṇājñayā
kaṭhinastvaparo binduḥ kaiṭabho rājasastu saḥ
- 24
तावभ्यधावतां श्रेष्ठौ तमोरजगुणान्वितौ
बलवन्तौ गदाहस्तौ पद्मनालानुसारिणौ
tāvabhyadhāvatāṃ śreṣṭhau tamorajaguṇānvitau
balavantau gadāhastau padmanālānusāriṇau
- 25
ददृशाते ऽरविन्दस्थं ब्रह्माणम् अमितप्रभम्
सृजन्तं प्रथमं वेदांश्चतुरश्चारुविग्रहान्
dadṛśāte 'ravindasthaṃ brahmāṇam amitaprabham
sṛjantaṃ prathamaṃ vedāṃścaturaścāruvigrahān
- 26
ततो विग्रहवन्तौ तौ वेदान्दृष्ट्वासुरोत्तमौ
सहसा जगृहतुर्वेदान्ब्रह्मणः पश्यतस्तदा
tato vigrahavantau tau vedāndṛṣṭvāsurottamau
sahasā jagṛhaturvedānbrahmaṇaḥ paśyatastadā
- 27
अथ तौ दानवश्रेष्ठौ वेदान्गृह्य सनातनान्
रसां विविशतुस्तूर्णम् उदक्पूर्वे महोदधौ
atha tau dānavaśreṣṭhau vedāngṛhya sanātanān
rasāṃ viviśatustūrṇam udakpūrve mahodadhau
- 28
ततो हृतेषु वेदेषु ब्रह्मा कश्मलम् आविशत्
ततो वचनम् ईशानं प्राह वेदैर्विनाकृतः
tato hṛteṣu vedeṣu brahmā kaśmalam āviśat
tato vacanam īśānaṃ prāha vedairvinākṛtaḥ
- 29
वेदा मे परमं चक्षुर्वेदा मे परमं बलम्
वेदा मे परमं धाम वेदा मे ब्रह्म चोत्तमम्
vedā me paramaṃ cakṣurvedā me paramaṃ balam
vedā me paramaṃ dhāma vedā me brahma cottamam
- 30
मम वेदा हृताः सर्वे दानवाभ्यां बलाद् इतः
अन्धकारा हि मे लोका जाता वेदैर्विनाकृताः
वेदान् ऋते हि किं कुर्यां लोकान्वै स्रष्टुम् उद्यतः
mama vedā hṛtāḥ sarve dānavābhyāṃ balād itaḥ
andhakārā hi me lokā jātā vedairvinākṛtāḥ
vedān ṛte hi kiṃ kuryāṃ lokānvai sraṣṭum udyataḥ

