53 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
धार्मिको ऽर्थान् असम्प्राप्य राजामात्यैः प्रबाधितः
च्युतः कोशाच्च दण्डाच्च सुखम् इच्छन्कथं चरेत्
yudhiṣṭhira uvāca
dhārmiko 'rthān asamprāpya rājāmātyaiḥ prabādhitaḥ
cyutaḥ kośācca daṇḍācca sukham icchankathaṃ caret
- 2
भीष्म उवाच
अत्रायं क्षेमदर्शीयम् इतिहासो ऽनुगीयते
तत्ते ऽहं सम्प्रवक्ष्यामि तन्निबोध युधिष्ठिर
bhīṣma uvāca
atrāyaṃ kṣemadarśīyam itihāso 'nugīyate
tatte 'haṃ sampravakṣyāmi tannibodha yudhiṣṭhira
- 3
क्षेमदर्शं नृपसुतं यत्र क्षीणबलं पुरा
मुनिः कालकवृक्षीय आजगामेति नः श्रुतम्
तं पप्रच्छोपसंगृह्य कृच्छ्राम् आपदम् आस्थितः
kṣemadarśaṃ nṛpasutaṃ yatra kṣīṇabalaṃ purā
muniḥ kālakavṛkṣīya ājagāmeti naḥ śrutam
taṃ papracchopasaṃgṛhya kṛcchrām āpadam āsthitaḥ
- 4
अर्थेषु भागी पुरुष ईहमानः पुनः पुनः
अलब्ध्वा मद्विधो राज्यं ब्रह्मन्किं कर्तुम् अर्हति
artheṣu bhāgī puruṣa īhamānaḥ punaḥ punaḥ
alabdhvā madvidho rājyaṃ brahmankiṃ kartum arhati
- 5
अन्यत्र मरणात्स्तेयाद् अन्यत्र परसंश्रयात्
क्षुद्राद् अन्यत्र चाचारात्तन्ममाचक्ष्व सत्तम
anyatra maraṇātsteyād anyatra parasaṃśrayāt
kṣudrād anyatra cācārāttanmamācakṣva sattama
- 6
व्याधिना चाभिपन्नस्य मानसेनेतरेण वा
बहुश्रुतः कृतप्रज्ञस्त्वद्विधः शरणं भवेत्
vyādhinā cābhipannasya mānasenetareṇa vā
bahuśrutaḥ kṛtaprajñastvadvidhaḥ śaraṇaṃ bhavet
- 7
निर्विद्य हि नरः कामान्नियम्य सुखम् एधते
त्यक्त्वा प्रीतिं च शोकं च लब्ध्वाप्रीतिमयं वसु
nirvidya hi naraḥ kāmānniyamya sukham edhate
tyaktvā prītiṃ ca śokaṃ ca labdhvāprītimayaṃ vasu
- 8
सुखम् अर्थाश्रयं येषाम् अनुशोचामि तान् अहम्
मम ह्यर्थाः सुबहवो नष्टाः स्वप्न इवागताः
sukham arthāśrayaṃ yeṣām anuśocāmi tān aham
mama hyarthāḥ subahavo naṣṭāḥ svapna ivāgatāḥ
- 9
दुष्करं बत कुर्वन्ति महतो ऽर्थांस्त्यजन्ति ये
वयं त्वेनान्परित्यक्तुम् असतो ऽपि न शक्नुमः
duṣkaraṃ bata kurvanti mahato 'rthāṃstyajanti ye
vayaṃ tvenānparityaktum asato 'pi na śaknumaḥ
- 10
इमाम् अवस्थां सम्प्राप्तं दीनम् आर्तं श्रियश्च्युतम्
यद् अन्यत्सुखम् अस्तीह तद्ब्रह्मन्न् अनुशाधि माम्
imām avasthāṃ samprāptaṃ dīnam ārtaṃ śriyaścyutam
yad anyatsukham astīha tadbrahmann anuśādhi mām
- 11
कौसल्येनैवम् उक्तस्तु राजपुत्रेण धीमता
मुनिः कालकवृक्षीयः प्रत्युवाच महाद्युतिः
kausalyenaivam uktastu rājaputreṇa dhīmatā
muniḥ kālakavṛkṣīyaḥ pratyuvāca mahādyutiḥ
- 12
पुरस्ताद् एव ते बुद्धिर् इयं कार्या विजानतः
अनित्यं सर्वम् एवेदम् अहं च मम चास्ति यत्
purastād eva te buddhir iyaṃ kāryā vijānataḥ
anityaṃ sarvam evedam ahaṃ ca mama cāsti yat
- 13
यत्किंचिन्मन्यसे ऽस्तीति सर्वं नास्तीति विद्धि तत्
एवं न व्यथते प्राज्ञः कृच्छ्राम् अप्यापदं गतः
yatkiṃcinmanyase 'stīti sarvaṃ nāstīti viddhi tat
evaṃ na vyathate prājñaḥ kṛcchrām apyāpadaṃ gataḥ
- 14
यद्धि भूतं भविष्यच्च ध्रुवं तन्न भविष्यति
एवं विदितवेद्यस्त्वम् अधर्मेभ्यः प्रमोक्ष्यसे
yaddhi bhūtaṃ bhaviṣyacca dhruvaṃ tanna bhaviṣyati
evaṃ viditavedyastvam adharmebhyaḥ pramokṣyase
- 15
यच्च पूर्वे समाहारे यच्च पूर्वतरे परे
सर्वं तन्नास्ति तच्चैव तज्ज्ञात्वा को ऽनुसंज्वरेत्
yacca pūrve samāhāre yacca pūrvatare pare
sarvaṃ tannāsti taccaiva tajjñātvā ko 'nusaṃjvaret
- 16
भूत्वा च न भवत्येतद् अभूत्वा च भवत्यपि
शोके न ह्यस्ति सामर्थ्यं शोकं कुर्यात्कथं नरः
bhūtvā ca na bhavatyetad abhūtvā ca bhavatyapi
śoke na hyasti sāmarthyaṃ śokaṃ kuryātkathaṃ naraḥ
- 17
क्व नु ते ऽद्य पिता राजन्क्व नु ते ऽद्य पितामहः
न त्वं पश्यसि तान् अद्य न त्वा पश्यन्ति ते ऽपि च
kva nu te 'dya pitā rājankva nu te 'dya pitāmahaḥ
na tvaṃ paśyasi tān adya na tvā paśyanti te 'pi ca
- 18
आत्मनो ऽध्रुवतां पश्यंस्तांस्त्वं किम् अनुशोचसि
बुद्ध्या चैवानुबुध्यस्व ध्रुवं हि न भविष्यसि
ātmano 'dhruvatāṃ paśyaṃstāṃstvaṃ kim anuśocasi
buddhyā caivānubudhyasva dhruvaṃ hi na bhaviṣyasi
- 19
अहं च त्वं च नृपते शत्रवः सुहृदश्च ते
अवश्यं न भविष्यामः सर्वं च न भविष्यति
ahaṃ ca tvaṃ ca nṛpate śatravaḥ suhṛdaśca te
avaśyaṃ na bhaviṣyāmaḥ sarvaṃ ca na bhaviṣyati
- 20
ये तु विंशतिवर्षा वै त्रिंशद्वर्षाश्च मानवाः
अर्वाग् एव हि ते सर्वे मरिष्यन्ति शरच्छतात्
ye tu viṃśativarṣā vai triṃśadvarṣāśca mānavāḥ
arvāg eva hi te sarve mariṣyanti śaracchatāt
- 21
अपि चेन्महतो वित्ताद्विप्रमुच्येत पूरुषः
नैतन्ममेति तन्मत्वा कुर्वीत प्रियम् आत्मनः
api cenmahato vittādvipramucyeta pūruṣaḥ
naitanmameti tanmatvā kurvīta priyam ātmanaḥ
- 22
अनागतं यन्न ममेति विद्याद् अतिक्रान्तं यन्न ममेति विद्यात्
दिष्टं बलीय इति मन्यमानास्ते पण्डितास्तत्सतां स्थानम् आहुः
anāgataṃ yanna mameti vidyād atikrāntaṃ yanna mameti vidyāt
diṣṭaṃ balīya iti manyamānāste paṇḍitāstatsatāṃ sthānam āhuḥ
- 23
अनाढ्याश्चापि जीवन्ति राज्यं चाप्यनुशासते
बुद्धिपौरुषसम्पन्नास्त्वया तुल्याधिका जनाः
anāḍhyāścāpi jīvanti rājyaṃ cāpyanuśāsate
buddhipauruṣasampannāstvayā tulyādhikā janāḥ
- 24
न च त्वम् इव शोचन्ति तस्मात्त्वम् अपि मा शुचः
किं नु त्वं तैर्न वै श्रेयांस्तुल्यो वा बुद्धिपौरुषैः
na ca tvam iva śocanti tasmāttvam api mā śucaḥ
kiṃ nu tvaṃ tairna vai śreyāṃstulyo vā buddhipauruṣaiḥ
- 25
राजपुत्र उवाच
यादृच्छिकं ममासीत्तद्राज्यम् इत्येव चिन्तये
ह्रियते सर्वम् एवेदं कालेन महता द्विज
rājaputra uvāca
yādṛcchikaṃ mamāsīttadrājyam ityeva cintaye
hriyate sarvam evedaṃ kālena mahatā dvija
- 26
तस्यैवं ह्रियमाणस्य स्रोतसेव तपोधन
फलम् एतत्प्रपश्यामि यथालब्धेन वर्तये
tasyaivaṃ hriyamāṇasya srotaseva tapodhana
phalam etatprapaśyāmi yathālabdhena vartaye
- 27
मुनिर् उवाच
अनागतम् अतीतं च यथा तथ्यविनिश्चयात्
नानुशोचसि कौसल्य सर्वार्थेषु तथा भव
munir uvāca
anāgatam atītaṃ ca yathā tathyaviniścayāt
nānuśocasi kausalya sarvārtheṣu tathā bhava
- 28
अवाप्यान्कामयस्वार्थान्नानवाप्यान्कदाचन
प्रत्युत्पन्नान् अनुभवन्मा शुचस्त्वम् अनागतान्
avāpyānkāmayasvārthānnānavāpyānkadācana
pratyutpannān anubhavanmā śucastvam anāgatān
- 29
यथा लब्धोपपन्नार्थस्तथा कौसल्य रंस्यसे
कच्चिच्छुद्धस्वभावेन श्रिया हीनो न शोचसि
yathā labdhopapannārthastathā kausalya raṃsyase
kaccicchuddhasvabhāvena śriyā hīno na śocasi
- 30
पुरस्ताद्भूतपूर्वत्वाद्धीनभाग्यो हि दुर्मतिः
धातारं गर्हते नित्यं लब्धार्थांश्च न मृष्यते
purastādbhūtapūrvatvāddhīnabhāgyo hi durmatiḥ
dhātāraṃ garhate nityaṃ labdhārthāṃśca na mṛṣyate

