20 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
सूक्ष्मं साधु समादिष्टं भवता धर्मलक्षणम्
प्रतिभा त्वस्ति मे काचित्तां ब्रूयाम् अनुमानतः
yudhiṣṭhira uvāca
sūkṣmaṃ sādhu samādiṣṭaṃ bhavatā dharmalakṣaṇam
pratibhā tvasti me kācittāṃ brūyām anumānataḥ
- 2
भूयांसो हृदये ये मे प्रश्नास्ते व्याहृतास्त्वया
इमम् अन्यं प्रवक्ष्यामि न राजन्विग्रहाद् इव
bhūyāṃso hṛdaye ye me praśnāste vyāhṛtāstvayā
imam anyaṃ pravakṣyāmi na rājanvigrahād iva
- 3
इमानि हि प्रापयन्ति सृजन्त्युत्तारयन्ति च
न धर्मः परिपाठेन शक्यो भारत वेदितुम्
imāni hi prāpayanti sṛjantyuttārayanti ca
na dharmaḥ paripāṭhena śakyo bhārata veditum
- 4
अन्यो धर्मः समस्थस्य विषमस्थस्य चापरः
आपदस्तु कथं शक्याः परिपाठेन वेदितुम्
anyo dharmaḥ samasthasya viṣamasthasya cāparaḥ
āpadastu kathaṃ śakyāḥ paripāṭhena veditum
- 5
सदाचारो मतो धर्मः सन्तस्त्वाचारलक्षणाः
साध्यासाध्यं कथं शक्यं सदाचारो ह्यलक्षणम्
sadācāro mato dharmaḥ santastvācāralakṣaṇāḥ
sādhyāsādhyaṃ kathaṃ śakyaṃ sadācāro hyalakṣaṇam
- 6
दृश्यते धर्मरूपेण अधर्मं प्राकृतश्चरन्
धर्मं चाधर्मरूपेण कश्चिद् अप्राकृतश्चरन्
dṛśyate dharmarūpeṇa adharmaṃ prākṛtaścaran
dharmaṃ cādharmarūpeṇa kaścid aprākṛtaścaran
- 7
पुनर् अस्य प्रमाणं हि निर्दिष्टं शास्त्रकोविदैः
वेदवादाश्चानुयुगं ह्रसन्तीति ह नः श्रुतम्
punar asya pramāṇaṃ hi nirdiṣṭaṃ śāstrakovidaiḥ
vedavādāścānuyugaṃ hrasantīti ha naḥ śrutam
- 8
अन्ये कृतयुगे धर्मास्त्रेतायां द्वापरे ऽपरे
अन्ये कलियुगे धर्मा यथाशक्तिकृता इव
anye kṛtayuge dharmāstretāyāṃ dvāpare 'pare
anye kaliyuge dharmā yathāśaktikṛtā iva
- 9
आम्नायवचनं सत्यम् इत्ययं लोकसंग्रहः
आम्नायेभ्यः परं वेदाः प्रसृता विश्वतोमुखाः
āmnāyavacanaṃ satyam ityayaṃ lokasaṃgrahaḥ
āmnāyebhyaḥ paraṃ vedāḥ prasṛtā viśvatomukhāḥ
- 10
ते चेत्सर्वे प्रमाणं वै प्रमाणं तन्न विद्यते
प्रमाणे चाप्रमाणे च विरुद्धे शास्त्रता कुतः
te cetsarve pramāṇaṃ vai pramāṇaṃ tanna vidyate
pramāṇe cāpramāṇe ca viruddhe śāstratā kutaḥ
- 11
धर्मस्य ह्रियमाणस्य बलवद्भिर्दुरात्मभिः
या या विक्रियते संस्था ततः सापि प्रणश्यति
dharmasya hriyamāṇasya balavadbhirdurātmabhiḥ
yā yā vikriyate saṃsthā tataḥ sāpi praṇaśyati
- 12
विद्म चैवं न वा विद्म शक्यं वा वेदितुं न वा
अणीयान्क्षुरधाराया गरीयान्पर्वताद् अपि
vidma caivaṃ na vā vidma śakyaṃ vā vedituṃ na vā
aṇīyānkṣuradhārāyā garīyānparvatād api
- 13
गन्धर्वनगराकारः प्रथमं सम्प्रदृश्यते
अन्वीक्ष्यमाणः कविभिः पुनर्गच्छत्यदर्शनम्
gandharvanagarākāraḥ prathamaṃ sampradṛśyate
anvīkṣyamāṇaḥ kavibhiḥ punargacchatyadarśanam
- 14
निपानानीव गोऽभ्याशे क्षेत्रे कुल्येव भारत
स्मृतो ऽपि शाश्वतो धर्मो विप्रहीणो न दृश्यते
nipānānīva go'bhyāśe kṣetre kulyeva bhārata
smṛto 'pi śāśvato dharmo viprahīṇo na dṛśyate
- 15
कामाद् अन्ये क्षयाद् अन्ये कारणैर् अपरैस्तथा
असन्तो हि वृथाचारं भजन्ते बहवो ऽपरे
kāmād anye kṣayād anye kāraṇair aparaistathā
asanto hi vṛthācāraṃ bhajante bahavo 'pare
- 16
धर्मो भवति स क्षिप्रं विलीनस्त्वेव साधुषु
अन्ये तान् आहुर् उन्मत्तान् अपि चावहसन्त्युत
dharmo bhavati sa kṣipraṃ vilīnastveva sādhuṣu
anye tān āhur unmattān api cāvahasantyuta
- 17
महाजना ह्युपावृत्ता राजधर्मं समाश्रिताः
न हि सर्वहितः कश्चिद् आचारः सम्प्रदृश्यते
mahājanā hyupāvṛttā rājadharmaṃ samāśritāḥ
na hi sarvahitaḥ kaścid ācāraḥ sampradṛśyate
- 18
तेनैवान्यः प्रभवति सो ऽपरं बाधते पुनः
दृश्यते चैव स पुनस्तुल्यरूपो यदृच्छया
tenaivānyaḥ prabhavati so 'paraṃ bādhate punaḥ
dṛśyate caiva sa punastulyarūpo yadṛcchayā
- 19
येनैवान्यः प्रभवति सो ऽपरान् अपि बाधते
आचाराणाम् अनैकाग्र्यं सर्वेषाम् एव लक्षयेत्
yenaivānyaḥ prabhavati so 'parān api bādhate
ācārāṇām anaikāgryaṃ sarveṣām eva lakṣayet
- 20
चिराभिपन्नः कविभिः पूर्वं धर्म उदाहृतः
तेनाचारेण पूर्वेण संस्था भवति शाश्वती
cirābhipannaḥ kavibhiḥ pūrvaṃ dharma udāhṛtaḥ
tenācāreṇa pūrveṇa saṃsthā bhavati śāśvatī

