21 shlokas
- 1
याज्ञवल्क्य उवाच
न शक्यो निर्गुणस्तात गुणीकर्तुं विशां पते
गुणवांश्चाप्यगुणवान्यथातत्त्वं निबोध मे
yājñavalkya uvāca
na śakyo nirguṇastāta guṇīkartuṃ viśāṃ pate
guṇavāṃścāpyaguṇavānyathātattvaṃ nibodha me
- 2
गुणैर्हि गुणवान् एव निर्गुणश्चागुणस्तथा
प्राहुर् एवं महात्मानो मुनयस्तत्त्वदर्शिनः
guṇairhi guṇavān eva nirguṇaścāguṇastathā
prāhur evaṃ mahātmāno munayastattvadarśinaḥ
- 3
गुणस्वभावस्त्वव्यक्तो गुणान् एवाभिवर्तते
उपयुङ्क्ते च तान् एव स चैवाज्ञः स्वभावतः
guṇasvabhāvastvavyakto guṇān evābhivartate
upayuṅkte ca tān eva sa caivājñaḥ svabhāvataḥ
- 4
अव्यक्तस्तु न जानीते पुरुषो ज्ञः स्वभावतः
न मत्तः परम् अस्तीति नित्यम् एवाभिमन्यते
avyaktastu na jānīte puruṣo jñaḥ svabhāvataḥ
na mattaḥ param astīti nityam evābhimanyate
- 5
अनेन कारणेनैतद् अव्यक्तं स्याद् अचेतनम्
नित्यत्वाद् अक्षरत्वाच्च क्षराणां तत्त्वतो ऽन्यथा
anena kāraṇenaitad avyaktaṃ syād acetanam
nityatvād akṣaratvācca kṣarāṇāṃ tattvato 'nyathā
- 6
यदाज्ञानेन कुर्वीत गुणसर्गं पुनः पुनः
यदात्मानं न जानीते तदाव्यक्तम् इहोच्यते
yadājñānena kurvīta guṇasargaṃ punaḥ punaḥ
yadātmānaṃ na jānīte tadāvyaktam ihocyate
- 7
कर्तृत्वाच्चापि तत्त्वानां तत्त्वधर्मी तथोच्यते
कर्तृत्वाच्चैव योनीनां योनिधर्मा तथोच्यते
kartṛtvāccāpi tattvānāṃ tattvadharmī tathocyate
kartṛtvāccaiva yonīnāṃ yonidharmā tathocyate
- 8
कर्तृत्वात्प्रकृतीनां तु तथा प्रकृतिधर्मिता
कर्तृत्वाच्चापि बीजानां बीजधर्मी तथोच्यते
kartṛtvātprakṛtīnāṃ tu tathā prakṛtidharmitā
kartṛtvāccāpi bījānāṃ bījadharmī tathocyate
- 9
गुणानां प्रसवत्वाच्च तथा प्रसवधर्मवान्
कर्तृत्वात्प्रलयानां च तथा प्रलयधर्मिता
guṇānāṃ prasavatvācca tathā prasavadharmavān
kartṛtvātpralayānāṃ ca tathā pralayadharmitā
- 10
बीजत्वात्प्रकृतित्वाच्च प्रलयत्वात्तथैव च
उपेक्षकत्वाद् अन्यत्वाद् अभिमानाच्च केवलम्
bījatvātprakṛtitvācca pralayatvāttathaiva ca
upekṣakatvād anyatvād abhimānācca kevalam
- 11
मन्यन्ते यतयः शुद्धा अध्यात्मविगतज्वराः
अनित्यं नित्यम् अव्यक्तम् एवम् एतद्धि शुश्रुम
manyante yatayaḥ śuddhā adhyātmavigatajvarāḥ
anityaṃ nityam avyaktam evam etaddhi śuśruma
- 12
अव्यक्तैकत्वम् इत्याहुर्नानात्वं पुरुषस्तथा
सर्वभूतदयावन्तः केवलं ज्ञानम् आस्थिताः
avyaktaikatvam ityāhurnānātvaṃ puruṣastathā
sarvabhūtadayāvantaḥ kevalaṃ jñānam āsthitāḥ
- 13
अन्यः स पुरुषो ऽव्यक्तस्त्वध्रुवो ध्रुवसंज्ञकः
यथा मुञ्ज इषीकायास्तथैवैतद्धि जायते
anyaḥ sa puruṣo 'vyaktastvadhruvo dhruvasaṃjñakaḥ
yathā muñja iṣīkāyāstathaivaitaddhi jāyate
- 14
अन्यं च मशकं विद्याद् अन्यच्चोदुम्बरं तथा
न चोदुम्बरसंयोगैर्मशकस्तत्र लिप्यते
anyaṃ ca maśakaṃ vidyād anyaccodumbaraṃ tathā
na codumbarasaṃyogairmaśakastatra lipyate
- 15
अन्य एव तथा मत्स्यस्तथान्यद् उदकं स्मृतम्
न चोदकस्य स्पर्शेन मत्स्यो लिप्यति सर्वशः
anya eva tathā matsyastathānyad udakaṃ smṛtam
na codakasya sparśena matsyo lipyati sarvaśaḥ
- 16
अन्यो ह्यग्निर् उखाप्यन्या नित्यम् एवम् अवैहि भोः
न चोपलिप्यते सो ऽग्निर् उखासंस्पर्शनेन वै
anyo hyagnir ukhāpyanyā nityam evam avaihi bhoḥ
na copalipyate so 'gnir ukhāsaṃsparśanena vai
- 17
पुष्करं त्वन्यद् एवात्र तथान्यद् उदकं स्मृतम्
न चोदकस्य स्पर्शेन लिप्यते तत्र पुष्करम्
puṣkaraṃ tvanyad evātra tathānyad udakaṃ smṛtam
na codakasya sparśena lipyate tatra puṣkaram
- 18
एतेषां सह संवासं विवासं चैव नित्यशः
यथा तथैनं पश्यन्ति न नित्यं प्राकृता जनाः
eteṣāṃ saha saṃvāsaṃ vivāsaṃ caiva nityaśaḥ
yathā tathainaṃ paśyanti na nityaṃ prākṛtā janāḥ
- 19
ये त्वन्यथैव पश्यन्ति न सम्यक्तेषु दर्शनम्
ते व्यक्तं निरयं घोरं प्रविशन्ति पुनः पुनः
ye tvanyathaiva paśyanti na samyakteṣu darśanam
te vyaktaṃ nirayaṃ ghoraṃ praviśanti punaḥ punaḥ
- 20
सांख्यदर्शनम् एतत्ते परिसंख्यातम् उत्तमम्
एवं हि परिसंख्याय सांख्याः केवलतां गताः
sāṃkhyadarśanam etatte parisaṃkhyātam uttamam
evaṃ hi parisaṃkhyāya sāṃkhyāḥ kevalatāṃ gatāḥ
- 21
ये त्वन्ये तत्त्वकुशलास्तेषाम् एतन्निदर्शनम्
अतः परं प्रवक्ष्यामि योगानाम् अपि दर्शनम्
ye tvanye tattvakuśalāsteṣām etannidarśanam
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi yogānām api darśanam

