37 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
श्रुता मे कथिताः पूर्वैश्चत्वारो मानवाश्रमाः
व्याख्यानम् एषाम् आचक्ष्व पृच्छतो मे पितामह
yudhiṣṭhira uvāca
śrutā me kathitāḥ pūrvaiścatvāro mānavāśramāḥ
vyākhyānam eṣām ācakṣva pṛcchato me pitāmaha
- 2
भीष्म उवाच
विदिताः सर्व एवेह धर्मास्तव युधिष्ठिर
यथा मम महाबाहो विदिताः साधुसंमताः
bhīṣma uvāca
viditāḥ sarva eveha dharmāstava yudhiṣṭhira
yathā mama mahābāho viditāḥ sādhusaṃmatāḥ
- 3
यत्तु लिङ्गान्तरगतं पृच्छसे मां युधिष्ठिर
धर्मं धर्मभृतां श्रेष्ठ तन्निबोध नराधिप
yattu liṅgāntaragataṃ pṛcchase māṃ yudhiṣṭhira
dharmaṃ dharmabhṛtāṃ śreṣṭha tannibodha narādhipa
- 4
सर्वाण्येतानि कौन्तेय विद्यन्ते मनुजर्षभ
साध्वाचारप्रवृत्तानां चातुराश्रम्यकर्मणाम्
sarvāṇyetāni kaunteya vidyante manujarṣabha
sādhvācārapravṛttānāṃ cāturāśramyakarmaṇām
- 5
अकामद्वेषयुक्तस्य दण्डनीत्या युधिष्ठिर
समेक्षिणश्च भूतेषु भैक्षाश्रमपदं भवेत्
akāmadveṣayuktasya daṇḍanītyā yudhiṣṭhira
samekṣiṇaśca bhūteṣu bhaikṣāśramapadaṃ bhavet
- 6
वेत्त्यादानविसर्गं यो निग्रहानुग्रहौ तथा
यथोक्तवृत्तेर्वीरस्य क्षेमाश्रमपदं भवेत्
vettyādānavisargaṃ yo nigrahānugrahau tathā
yathoktavṛttervīrasya kṣemāśramapadaṃ bhavet
- 7
ज्ञातिसंबन्धिमित्राणि व्यापन्नानि युधिष्ठिर
समभ्युद्धरमाणस्य दीक्षाश्रमपदं भवेत्
jñātisaṃbandhimitrāṇi vyāpannāni yudhiṣṭhira
samabhyuddharamāṇasya dīkṣāśramapadaṃ bhavet
- 8
आह्निकं भूतयज्ञांश्च पितृयज्ञांश्च मानुषान्
कुर्वतः पार्थ विपुलान्वन्याश्रमपदं भवेत्
āhnikaṃ bhūtayajñāṃśca pitṛyajñāṃśca mānuṣān
kurvataḥ pārtha vipulānvanyāśramapadaṃ bhavet
- 9
पालनात्सर्वभूतानां स्वराष्ट्रपरिपालनात्
दीक्षा बहुविधा राज्ञो वन्याश्रमपदं भवेत्
pālanātsarvabhūtānāṃ svarāṣṭraparipālanāt
dīkṣā bahuvidhā rājño vanyāśramapadaṃ bhavet
- 10
वेदाध्ययननित्यत्वं क्षमाथाचार्यपूजनम्
तथोपाध्यायशुश्रूषा ब्रह्माश्रमपदं भवेत्
vedādhyayananityatvaṃ kṣamāthācāryapūjanam
tathopādhyāyaśuśrūṣā brahmāśramapadaṃ bhavet
- 11
अजिह्मम् अशठं मार्गं सेवमानस्य भारत
सर्वदा सर्वभूतेषु ब्रह्माश्रमपदं भवेत्
ajihmam aśaṭhaṃ mārgaṃ sevamānasya bhārata
sarvadā sarvabhūteṣu brahmāśramapadaṃ bhavet
- 12
वानप्रस्थेषु विप्रेषु त्रैविद्येषु च भारत
प्रयच्छतो ऽर्थान्विपुलान्वन्याश्रमपदं भवेत्
vānaprastheṣu vipreṣu traividyeṣu ca bhārata
prayacchato 'rthānvipulānvanyāśramapadaṃ bhavet
- 13
सर्वभूतेष्वनुक्रोशं कुर्वतस्तस्य भारत
आनृशंस्यप्रवृत्तस्य सर्वावस्थं पदं भवेत्
sarvabhūteṣvanukrośaṃ kurvatastasya bhārata
ānṛśaṃsyapravṛttasya sarvāvasthaṃ padaṃ bhavet
- 14
बालवृद्धेषु कौरव्य सर्वावस्थं युधिष्ठिर
अनुक्रोशं विदधतः सर्वावस्थं पदं भवेत्
bālavṛddheṣu kauravya sarvāvasthaṃ yudhiṣṭhira
anukrośaṃ vidadhataḥ sarvāvasthaṃ padaṃ bhavet
- 15
बलात्कृतेषु भूतेषु परित्राणं कुरूद्वह
शरणागतेषु कौरव्य कुर्वन्गार्हस्थ्यम् आवसेत्
balātkṛteṣu bhūteṣu paritrāṇaṃ kurūdvaha
śaraṇāgateṣu kauravya kurvangārhasthyam āvaset
- 16
चराचराणां भूतानां रक्षाम् अपि च सर्वशः
यथार्हपूजां च सदा कुर्वन्गार्हस्थ्यम् आवसेत्
carācarāṇāṃ bhūtānāṃ rakṣām api ca sarvaśaḥ
yathārhapūjāṃ ca sadā kurvangārhasthyam āvaset
- 17
ज्येष्ठानुज्येष्ठपत्नीनां भ्रातॄणां पुत्रनप्तृणाम्
निग्रहानुग्रहौ पार्थ गार्हस्थ्यम् इति तत्तपः
jyeṣṭhānujyeṣṭhapatnīnāṃ bhrātṝṇāṃ putranaptṛṇām
nigrahānugrahau pārtha gārhasthyam iti tattapaḥ
- 18
साधूनाम् अर्चनीयानां प्रजासु विदितात्मनाम्
पालनं पुरुषव्याघ्र गृहाश्रमपदं भवेत्
sādhūnām arcanīyānāṃ prajāsu viditātmanām
pālanaṃ puruṣavyāghra gṛhāśramapadaṃ bhavet
- 19
आश्रमस्थानि सर्वाणि यस्तु वेश्मनि भारत
आददीतेह भोज्येन तद्गार्हस्थ्यं युधिष्ठिर
āśramasthāni sarvāṇi yastu veśmani bhārata
ādadīteha bhojyena tadgārhasthyaṃ yudhiṣṭhira
- 20
यः स्थितः पुरुषो धर्मे धात्रा सृष्टे यथार्थवत्
आश्रमाणां स सर्वेषां फलं प्राप्नोत्यनुत्तमम्
yaḥ sthitaḥ puruṣo dharme dhātrā sṛṣṭe yathārthavat
āśramāṇāṃ sa sarveṣāṃ phalaṃ prāpnotyanuttamam
- 21
यस्मिन्न नश्यन्ति गुणाः कौन्तेय पुरुषे सदा
आश्रमस्थं तम् अप्याहुर्नरश्रेष्ठं युधिष्ठिर
yasminna naśyanti guṇāḥ kaunteya puruṣe sadā
āśramasthaṃ tam apyāhurnaraśreṣṭhaṃ yudhiṣṭhira
- 22
स्थानमानं वयोमानं कुलमानं तथैव च
कुर्वन्वसति सर्वेषु ह्याश्रमेषु युधिष्ठिर
sthānamānaṃ vayomānaṃ kulamānaṃ tathaiva ca
kurvanvasati sarveṣu hyāśrameṣu yudhiṣṭhira
- 23
देशधर्मांश्च कौन्तेय कुलधर्मांस्तथैव च
पालयन्पुरुषव्याघ्र राजा सर्वाश्रमी भवेत्
deśadharmāṃśca kaunteya kuladharmāṃstathaiva ca
pālayanpuruṣavyāghra rājā sarvāśramī bhavet
- 24
काले विभूतिं भूतानाम् उपहारांस्तथैव च
अर्हयन्पुरुषव्याघ्र साधूनाम् आश्रमे वसेत्
kāle vibhūtiṃ bhūtānām upahārāṃstathaiva ca
arhayanpuruṣavyāghra sādhūnām āśrame vaset
- 25
दशधर्मगतश्चापि यो धर्मं प्रत्यवेक्षते
सर्वलोकस्य कौन्तेय राजा भवति सो ऽऽश्रमी
daśadharmagataścāpi yo dharmaṃ pratyavekṣate
sarvalokasya kaunteya rājā bhavati so ''śramī
- 26
ये धर्मकुशला लोके धर्मं कुर्वन्ति साधवः
पालिता यस्य विषये पादो ऽंशस्तस्य भूपतेः
ye dharmakuśalā loke dharmaṃ kurvanti sādhavaḥ
pālitā yasya viṣaye pādo 'ṃśastasya bhūpateḥ
- 27
धर्मारामान्धर्मपरान्ये न रक्षन्ति मानवान्
पार्थिवाः पुरुषव्याघ्र तेषां पापं हरन्ति ते
dharmārāmāndharmaparānye na rakṣanti mānavān
pārthivāḥ puruṣavyāghra teṣāṃ pāpaṃ haranti te
- 28
ये च रक्षासहायाः स्युः पार्थिवानां युधिष्ठिर
ते चैवांशहराः सर्वे धर्मे परकृते ऽनघ
ye ca rakṣāsahāyāḥ syuḥ pārthivānāṃ yudhiṣṭhira
te caivāṃśaharāḥ sarve dharme parakṛte 'nagha
- 29
सर्वाश्रमपदे ह्याहुर्गार्हस्थ्यं दीप्तनिर्णयम्
पावनं पुरुषव्याघ्र यं वयं पर्युपास्महे
sarvāśramapade hyāhurgārhasthyaṃ dīptanirṇayam
pāvanaṃ puruṣavyāghra yaṃ vayaṃ paryupāsmahe
- 30
आत्मोपमस्तु भूतेषु यो वै भवति मानवः
न्यस्तदण्डो जितक्रोधः स प्रेत्य लभते सुखम्
ātmopamastu bhūteṣu yo vai bhavati mānavaḥ
nyastadaṇḍo jitakrodhaḥ sa pretya labhate sukham

