33 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
पुनर् एव महर्षिस्तं कृष्णद्वैपायनो ऽब्रवीत्
अजातशत्रुं कौन्तेयम् इदं वचनम् अर्थवत्
vaiśaṃpāyana uvāca
punar eva maharṣistaṃ kṛṣṇadvaipāyano 'bravīt
ajātaśatruṃ kaunteyam idaṃ vacanam arthavat
- 2
अरण्ये वसतां तात भ्रातॄणां ते तपस्विनाम्
मनोरथा महाराज ये तत्रासन्युधिष्ठिर
araṇye vasatāṃ tāta bhrātṝṇāṃ te tapasvinām
manorathā mahārāja ye tatrāsanyudhiṣṭhira
- 3
तान् इमे भरतश्रेष्ठ प्राप्नुवन्तु महारथाः
प्रशाधि पृथिवीं पार्थ ययातिर् इव नाहुषः
tān ime bharataśreṣṭha prāpnuvantu mahārathāḥ
praśādhi pṛthivīṃ pārtha yayātir iva nāhuṣaḥ
- 4
अरण्ये दुःखवसतिर् अनुभूता तपस्विभिः
दुःखस्यान्ते नरव्याघ्राः सुखं त्वनुभवन्त्विमे
araṇye duḥkhavasatir anubhūtā tapasvibhiḥ
duḥkhasyānte naravyāghrāḥ sukhaṃ tvanubhavantvime
- 5
धर्मम् अर्थं च कामं च भ्रातृभिः सह भारत
अनुभूय ततः पश्चात्प्रस्थातासि विशां पते
dharmam arthaṃ ca kāmaṃ ca bhrātṛbhiḥ saha bhārata
anubhūya tataḥ paścātprasthātāsi viśāṃ pate
- 6
अतिथीनां च पितॄणां देवतानां च भारत
आनृण्यं गच्छ कौन्तेय ततः स्वर्गं गमिष्यसि
atithīnāṃ ca pitṝṇāṃ devatānāṃ ca bhārata
ānṛṇyaṃ gaccha kaunteya tataḥ svargaṃ gamiṣyasi
- 7
सर्वमेधाश्वमेधाभ्यां यजस्व कुरुनन्दन
ततः पश्चान्महाराज गमिष्यसि परां गतिम्
sarvamedhāśvamedhābhyāṃ yajasva kurunandana
tataḥ paścānmahārāja gamiṣyasi parāṃ gatim
- 8
भ्रातॄंश्च सर्वान्क्रतुभिः संयोज्य बहुदक्षिणैः
संप्राप्तः कीर्तिम् अतुलां पाण्डवेय भविष्यसि
bhrātṝṃśca sarvānkratubhiḥ saṃyojya bahudakṣiṇaiḥ
saṃprāptaḥ kīrtim atulāṃ pāṇḍaveya bhaviṣyasi
- 9
विद्म ते पुरुषव्याघ्र वचनं कुरुनन्दन
शृणु मच्च यथा कुर्वन्धर्मान्न च्यवते नृपः
vidma te puruṣavyāghra vacanaṃ kurunandana
śṛṇu macca yathā kurvandharmānna cyavate nṛpaḥ
- 10
आददानस्य च धनं निग्रहं च युधिष्ठिर
समानं धर्मकुशलाः स्थापयन्ति नरेश्वर
ādadānasya ca dhanaṃ nigrahaṃ ca yudhiṣṭhira
samānaṃ dharmakuśalāḥ sthāpayanti nareśvara
- 11
देशकालप्रतीक्षे यो दस्योर्दर्शयते नृपः
शास्त्रजां बुद्धिम् आस्थाय नैनसा स हि युज्यते
deśakālapratīkṣe yo dasyordarśayate nṛpaḥ
śāstrajāṃ buddhim āsthāya nainasā sa hi yujyate
- 12
आदाय बलिषड्भागं यो राष्ट्रं नाभिरक्षति
प्रतिगृह्णाति तत्पापं चतुर्थांशेन पार्थिवः
ādāya baliṣaḍbhāgaṃ yo rāṣṭraṃ nābhirakṣati
pratigṛhṇāti tatpāpaṃ caturthāṃśena pārthivaḥ
- 13
निबोध च यथातिष्ठन्धर्मान्न च्यवते नृपः
निग्रहाद्धर्मशास्त्राणाम् अनुरुध्यन्न् अपेतभीः
कामक्रोधावनादृत्य पितेव समदर्शनः
nibodha ca yathātiṣṭhandharmānna cyavate nṛpaḥ
nigrahāddharmaśāstrāṇām anurudhyann apetabhīḥ
kāmakrodhāvanādṛtya piteva samadarśanaḥ
- 14
दैवेनोपहते राजा कर्मकाले महाद्युते
प्रमादयति तत्कर्म न तत्राहुर् अतिक्रमम्
daivenopahate rājā karmakāle mahādyute
pramādayati tatkarma na tatrāhur atikramam
- 15
तरसा बुद्धिपूर्वं वा निग्राह्या एव शत्रवः
पापैः सह न संदध्याद्राष्ट्रं पण्यं न कारयेत्
tarasā buddhipūrvaṃ vā nigrāhyā eva śatravaḥ
pāpaiḥ saha na saṃdadhyādrāṣṭraṃ paṇyaṃ na kārayet
- 16
शूराश्चार्याश्च सत्कार्या विद्वांसश्च युधिष्ठिर
गोमतो धनिनश्चैव परिपाल्या विशेषतः
śūrāścāryāśca satkāryā vidvāṃsaśca yudhiṣṭhira
gomato dhaninaścaiva paripālyā viśeṣataḥ
- 17
व्यवहारेषु धर्म्येषु नियोज्याश्च बहुश्रुताः
गुणयुक्ते ऽपि नैकस्मिन्विश्वस्याच्च विचक्षणः
vyavahāreṣu dharmyeṣu niyojyāśca bahuśrutāḥ
guṇayukte 'pi naikasminviśvasyācca vicakṣaṇaḥ
- 18
अरक्षिता दुर्विनीतो मानी स्तब्धो ऽभ्यसूयकः
एनसा युज्यते राजा दुर्दान्त इति चोच्यते
arakṣitā durvinīto mānī stabdho 'bhyasūyakaḥ
enasā yujyate rājā durdānta iti cocyate
- 19
ये ऽरक्ष्यमाणा हीयन्ते दैवेनोपहते नृपे
तस्करैश्चापि हन्यन्ते सर्वं तद्राजकिल्बिषम्
ye 'rakṣyamāṇā hīyante daivenopahate nṛpe
taskaraiścāpi hanyante sarvaṃ tadrājakilbiṣam
- 20
सुमन्त्रिते सुनीते च विधिवच्चोपपादिते
पौरुषे कर्मणि कृते नास्त्यधर्मो युधिष्ठिर
sumantrite sunīte ca vidhivaccopapādite
pauruṣe karmaṇi kṛte nāstyadharmo yudhiṣṭhira
- 21
विपद्यन्ते समारम्भाः सिध्यन्त्यपि च दैवतः
कृते पुरुषकारे तु नैनः स्पृशति पार्थिवम्
vipadyante samārambhāḥ sidhyantyapi ca daivataḥ
kṛte puruṣakāre tu nainaḥ spṛśati pārthivam
- 22
अत्र ते राजशार्दूल वर्तयिष्ये कथाम् इमाम्
यद्वृत्तं पूर्वराजर्षेर्हयग्रीवस्य पार्थिव
atra te rājaśārdūla vartayiṣye kathām imām
yadvṛttaṃ pūrvarājarṣerhayagrīvasya pārthiva
- 23
शत्रून्हत्वा हतस्याजौ शूरस्याक्लिष्टकर्मणः
असहायस्य धीरस्य निर्जितस्य युधिष्ठिर
śatrūnhatvā hatasyājau śūrasyākliṣṭakarmaṇaḥ
asahāyasya dhīrasya nirjitasya yudhiṣṭhira
- 24
यत्कर्म वै निग्रहे शात्रवाणां योगश्चाग्र्यः पालने मानवानाम्
कृत्वा कर्म प्राप्य कीर्तिं सुयुद्धे वाजिग्रीवो मोदते देवलोके
yatkarma vai nigrahe śātravāṇāṃ yogaścāgryaḥ pālane mānavānām
kṛtvā karma prāpya kīrtiṃ suyuddhe vājigrīvo modate devaloke
- 25
संत्यक्तात्मा समरेष्वाततायी शस्त्रैश्छिन्नो दस्युभिर् अर्द्यमानः
अश्वग्रीवः कर्मशीलो महात्मा संसिद्धात्मा मोदते देवलोके
saṃtyaktātmā samareṣvātatāyī śastraiśchinno dasyubhir ardyamānaḥ
aśvagrīvaḥ karmaśīlo mahātmā saṃsiddhātmā modate devaloke
- 26
धनुर्यूपो रशना ज्या शरः स्रुक्स्रुवः खड्गो रुधिरं यत्र चाज्यम्
रथो वेदी कामगो युद्धम् अग्निश्चातुर्होत्रं चतुरो वाजिमुख्याः
dhanuryūpo raśanā jyā śaraḥ sruksruvaḥ khaḍgo rudhiraṃ yatra cājyam
ratho vedī kāmago yuddham agniścāturhotraṃ caturo vājimukhyāḥ
- 27
हुत्वा तस्मिन्यज्ञवह्नावथारीन्पापान्मुक्तो राजसिंहस्तरस्वी
प्राणान्हुत्वा चावभृथे रणे स वाजिग्रीवो मोदते देवलोके
hutvā tasminyajñavahnāvathārīnpāpānmukto rājasiṃhastarasvī
prāṇānhutvā cāvabhṛthe raṇe sa vājigrīvo modate devaloke
- 28
राष्ट्रं रक्षन्बुद्धिपूर्वं नयेन संत्यक्तात्मा यज्ञशीलो महात्मा
सर्वांल्लोकान्व्याप्य कीर्त्या मनस्वी वाजिग्रीवो मोदते देवलोके
rāṣṭraṃ rakṣanbuddhipūrvaṃ nayena saṃtyaktātmā yajñaśīlo mahātmā
sarvāṃllokānvyāpya kīrtyā manasvī vājigrīvo modate devaloke
- 29
दैवीं सिद्धिं मानुषीं दण्डनीतिं योगन्यायैः पालयित्वा महीं च
तस्माद्राजा धर्मशीलो महात्मा हयग्रीवो मोदते स्वर्गलोके
daivīṃ siddhiṃ mānuṣīṃ daṇḍanītiṃ yoganyāyaiḥ pālayitvā mahīṃ ca
tasmādrājā dharmaśīlo mahātmā hayagrīvo modate svargaloke
- 30
विद्वांस्त्यागी श्रद्दधानः कृतज्ञस्त्यक्त्वा लोकं मानुषं कर्म कृत्वा
मेधाविनां विदुषां संमतानां तनुत्यजां लोकम् आक्रम्य राजा
vidvāṃstyāgī śraddadhānaḥ kṛtajñastyaktvā lokaṃ mānuṣaṃ karma kṛtvā
medhāvināṃ viduṣāṃ saṃmatānāṃ tanutyajāṃ lokam ākramya rājā

