71 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
पार्थिवेन विशेषेण किं कार्यम् अवशिष्यते
कथं रक्ष्यो जनपदः कथं रक्ष्याश्च शत्रवः
yudhiṣṭhira uvāca
pārthivena viśeṣeṇa kiṃ kāryam avaśiṣyate
kathaṃ rakṣyo janapadaḥ kathaṃ rakṣyāśca śatravaḥ
- 2
कथं चारं प्रयुञ्जीत वर्णान्विश्वासयेत्कथम्
कथं भृत्यान्कथं दारान्कथं पुत्रांश्च भारत
kathaṃ cāraṃ prayuñjīta varṇānviśvāsayetkatham
kathaṃ bhṛtyānkathaṃ dārānkathaṃ putrāṃśca bhārata
- 3
भीष्म उवाच
राजवृत्तं महाराज शृणुष्वावहितो ऽखिलम्
यत्कार्यं पार्थिवेनादौ पार्थिवप्रकृतेन वा
bhīṣma uvāca
rājavṛttaṃ mahārāja śṛṇuṣvāvahito 'khilam
yatkāryaṃ pārthivenādau pārthivaprakṛtena vā
- 4
आत्मा जेयः सदा राज्ञा ततो जेयाश्च शत्रवः
अजितात्मा नरपतिर्विजयेत कथं रिपून्
ātmā jeyaḥ sadā rājñā tato jeyāśca śatravaḥ
ajitātmā narapatirvijayeta kathaṃ ripūn
- 5
एतावान् आत्मविजयः पञ्चवर्गविनिग्रहः
जितेन्द्रियो नरपतिर्बाधितुं शक्नुयाद् अरीन्
etāvān ātmavijayaḥ pañcavargavinigrahaḥ
jitendriyo narapatirbādhituṃ śaknuyād arīn
- 6
न्यसेत गुल्मान्दुर्गेषु संधौ च कुरुनन्दन
नगरोपवने चैव पुरोद्यानेषु चैव ह
nyaseta gulmāndurgeṣu saṃdhau ca kurunandana
nagaropavane caiva purodyāneṣu caiva ha
- 7
संस्थानेषु च सर्वेषु पुरेषु नगरस्य च
मध्ये च नरशार्दूल तथा राजनिवेशने
saṃsthāneṣu ca sarveṣu pureṣu nagarasya ca
madhye ca naraśārdūla tathā rājaniveśane
- 8
प्रणिधींश्च ततः कुर्याज्जडान्धबधिराकृतीन्
पुंसः परीक्षितान्प्राज्ञान्क्षुत्पिपासातपक्षमान्
praṇidhīṃśca tataḥ kuryājjaḍāndhabadhirākṛtīn
puṃsaḥ parīkṣitānprājñānkṣutpipāsātapakṣamān
- 9
अमात्येषु च सर्वेषु मित्रेषु त्रिविधेषु च
पुत्रेषु च महाराज प्रणिदध्यात्समाहितः
amātyeṣu ca sarveṣu mitreṣu trividheṣu ca
putreṣu ca mahārāja praṇidadhyātsamāhitaḥ
- 10
पुरे जनपदे चैव तथा सामन्तराजसु
यथा न विद्युर् अन्योन्यं प्रणिधेयास्तथा हि ते
pure janapade caiva tathā sāmantarājasu
yathā na vidyur anyonyaṃ praṇidheyāstathā hi te
- 11
चारांश्च विद्यात्प्रहितान्परेण भरतर्षभ
आपणेषु विहारेषु समवायेषु भिक्षुषु
cārāṃśca vidyātprahitānpareṇa bharatarṣabha
āpaṇeṣu vihāreṣu samavāyeṣu bhikṣuṣu
- 12
आरामेषु तथोद्याने पण्डितानां समागमे
वेशेषु चत्वरे चैव सभास्वावसथेषु च
ārāmeṣu tathodyāne paṇḍitānāṃ samāgame
veśeṣu catvare caiva sabhāsvāvasatheṣu ca
- 13
एवं विहन्याच्चारेण परचारं विचक्षणः
चारेण विहतं सर्वं हतं भवति पाण्डव
evaṃ vihanyāccāreṇa paracāraṃ vicakṣaṇaḥ
cāreṇa vihataṃ sarvaṃ hataṃ bhavati pāṇḍava
- 14
यदा तु हीनं नृपतिर्विद्याद् आत्मानम् आत्मना
अमात्यैः सह संमन्त्र्य कुर्यात्संधिं बलीयसा
yadā tu hīnaṃ nṛpatirvidyād ātmānam ātmanā
amātyaiḥ saha saṃmantrya kuryātsaṃdhiṃ balīyasā
- 15
अज्ञायमानो हीनत्वे कुर्यात्संधिं परेण वै
लिप्सुर्वा कंचिद् एवार्थं त्वरमाणो विचक्षणः
ajñāyamāno hīnatve kuryātsaṃdhiṃ pareṇa vai
lipsurvā kaṃcid evārthaṃ tvaramāṇo vicakṣaṇaḥ
- 16
गुणवन्तो महोत्साहा धर्मज्ञाः साधवश्च ये
संदधीत नृपस्तैश्च राष्ट्रं धर्मेण पालयन्
guṇavanto mahotsāhā dharmajñāḥ sādhavaśca ye
saṃdadhīta nṛpastaiśca rāṣṭraṃ dharmeṇa pālayan
- 17
उच्छिद्यमानम् आत्मानं ज्ञात्वा राजा महामतिः
पूर्वापकारिणो हन्याल्लोकद्विष्टांश्च सर्वशः
ucchidyamānam ātmānaṃ jñātvā rājā mahāmatiḥ
pūrvāpakāriṇo hanyāllokadviṣṭāṃśca sarvaśaḥ
- 18
यो नोपकर्तुं शक्नोति नापकर्तुं महीपतिः
अशक्यरूपश्चोद्धर्तुम् उपेक्ष्यस्तादृशो भवेत्
yo nopakartuṃ śaknoti nāpakartuṃ mahīpatiḥ
aśakyarūpaścoddhartum upekṣyastādṛśo bhavet
- 19
यात्रां यायाद् अविज्ञातम् अनाक्रन्दम् अनन्तरम्
व्यासक्तं च प्रमत्तं च दुर्बलं च विचक्षणः
yātrāṃ yāyād avijñātam anākrandam anantaram
vyāsaktaṃ ca pramattaṃ ca durbalaṃ ca vicakṣaṇaḥ
- 20
यात्राम् आज्ञापयेद्वीरः कल्यपुष्टबलः सुखी
पूर्वं कृत्वा विधानं च यात्रायां नगरे तथा
yātrām ājñāpayedvīraḥ kalyapuṣṭabalaḥ sukhī
pūrvaṃ kṛtvā vidhānaṃ ca yātrāyāṃ nagare tathā
- 21
न च वश्यो भवेद् अस्य नृपो यद्यपि वीर्यवान्
हीनश्च बलवीर्याभ्यां कर्शयंस्तं परावसेत्
na ca vaśyo bhaved asya nṛpo yadyapi vīryavān
hīnaśca balavīryābhyāṃ karśayaṃstaṃ parāvaset
- 22
राष्ट्रं च पीडयेत्तस्य शस्त्राग्निविषमूर्छनैः
अमात्यवल्लभानां च विवादांस्तस्य कारयेत्
वर्जनीयं सदा युद्धं राज्यकामेन धीमता
rāṣṭraṃ ca pīḍayettasya śastrāgniviṣamūrchanaiḥ
amātyavallabhānāṃ ca vivādāṃstasya kārayet
varjanīyaṃ sadā yuddhaṃ rājyakāmena dhīmatā
- 23
उपायैस्त्रिभिर् आदानम् अर्थस्याह बृहस्पतिः
सान्त्वेनानुप्रदानेन भेदेन च नराधिप
यम् अर्थं शक्नुयात्प्राप्तुं तेन तुष्येद्धि पण्डितः
upāyaistribhir ādānam arthasyāha bṛhaspatiḥ
sāntvenānupradānena bhedena ca narādhipa
yam arthaṃ śaknuyātprāptuṃ tena tuṣyeddhi paṇḍitaḥ
- 24
आददीत बलिं चैव प्रजाभ्यः कुरुनन्दन
षड्भागम् अमितप्रज्ञस्तासाम् एवाभिगुप्तये
ādadīta baliṃ caiva prajābhyaḥ kurunandana
ṣaḍbhāgam amitaprajñastāsām evābhiguptaye
- 25
दशधर्मगतेभ्यो यद्वसु बह्वल्पम् एव च
तन्नाददीत सहसा पौराणां रक्षणाय वै
daśadharmagatebhyo yadvasu bahvalpam eva ca
tannādadīta sahasā paurāṇāṃ rakṣaṇāya vai
- 26
यथा पुत्रास्तथा पौरा द्रष्टव्यास्ते न संशयः
भक्तिश्चैषां प्रकर्तव्या व्यवहारे प्रदर्शिते
yathā putrāstathā paurā draṣṭavyāste na saṃśayaḥ
bhaktiścaiṣāṃ prakartavyā vyavahāre pradarśite
- 27
सुतं च स्थापयेद्राजा प्राज्ञं सर्वार्थदर्शिनम्
व्यवहारेषु सततं तत्र राज्यं व्यवस्थितम्
sutaṃ ca sthāpayedrājā prājñaṃ sarvārthadarśinam
vyavahāreṣu satataṃ tatra rājyaṃ vyavasthitam
- 28
आकरे लवणे शुल्के तरे नागवने तथा
न्यसेद् अमात्यान्नृपतिः स्वाप्तान्वा पुरुषान्हितान्
ākare lavaṇe śulke tare nāgavane tathā
nyased amātyānnṛpatiḥ svāptānvā puruṣānhitān
- 29
सम्यग्दण्डधरो नित्यं राजा धर्मम् अवाप्नुयात्
नृपस्य सततं दण्डः सम्यग्धर्मे प्रशस्यते
samyagdaṇḍadharo nityaṃ rājā dharmam avāpnuyāt
nṛpasya satataṃ daṇḍaḥ samyagdharme praśasyate
- 30
वेदवेदाङ्गवित्प्राज्ञः सुतपस्वी नृपो भवेत्
दानशीलश्च सततं यज्ञशीलश्च भारत
vedavedāṅgavitprājñaḥ sutapasvī nṛpo bhavet
dānaśīlaśca satataṃ yajñaśīlaśca bhārata

