108 shlokas
- 1
याज्ञवल्क्य उवाच
अव्यक्तस्थं परं यत्तत्पृष्टस्ते ऽहं नराधिप
परं गुह्यम् इमं प्रश्नं शृणुष्वावहितो नृप
yājñavalkya uvāca
avyaktasthaṃ paraṃ yattatpṛṣṭaste 'haṃ narādhipa
paraṃ guhyam imaṃ praśnaṃ śṛṇuṣvāvahito nṛpa
- 2
यथार्षेणेह विधिना चरतावमतेन ह
मयादित्याद् अवाप्तानि यजूंषि मिथिलाधिप
yathārṣeṇeha vidhinā caratāvamatena ha
mayādityād avāptāni yajūṃṣi mithilādhipa
- 3
महता तपसा देवस्तपिष्ठः सेवितो मया
प्रीतेन चाहं विभुना सूर्येणोक्तस्तदानघ
mahatā tapasā devastapiṣṭhaḥ sevito mayā
prītena cāhaṃ vibhunā sūryeṇoktastadānagha
- 4
वरं वृणीष्व विप्रर्षे यद् इष्टं ते सुदुर्लभम्
तत्ते दास्यामि प्रीतात्मा मत्प्रसादो हि दुर्लभः
varaṃ vṛṇīṣva viprarṣe yad iṣṭaṃ te sudurlabham
tatte dāsyāmi prītātmā matprasādo hi durlabhaḥ
- 5
ततः प्रणम्य शिरसा मयोक्तस्तपतां वरः
यजूंषि नोपयुक्तानि क्षिप्रम् इच्छामि वेदितुम्
tataḥ praṇamya śirasā mayoktastapatāṃ varaḥ
yajūṃṣi nopayuktāni kṣipram icchāmi veditum
- 6
ततो मां भगवान् आह वितरिष्यामि ते द्विज
सरस्वतीह वाग्भूता शरीरं ते प्रवेक्ष्यति
tato māṃ bhagavān āha vitariṣyāmi te dvija
sarasvatīha vāgbhūtā śarīraṃ te pravekṣyati
- 7
ततो माम् आह भगवान् आस्यं स्वं विवृतं कुरु
विवृतं च ततो मे ऽस्यं प्रविष्टा च सरस्वती
tato mām āha bhagavān āsyaṃ svaṃ vivṛtaṃ kuru
vivṛtaṃ ca tato me 'syaṃ praviṣṭā ca sarasvatī
- 8
ततो विदह्यमानो ऽहं प्रविष्टो ऽम्भस्तदानघ
अविज्ञानाद् अमर्षाच्च भास्करस्य महात्मनः
tato vidahyamāno 'haṃ praviṣṭo 'mbhastadānagha
avijñānād amarṣācca bhāskarasya mahātmanaḥ
- 9
ततो विदह्यमानं माम् उवाच भगवान्रविः
मुहूर्तं सह्यतां दाहस्ततः शीतीभविष्यसि
tato vidahyamānaṃ mām uvāca bhagavānraviḥ
muhūrtaṃ sahyatāṃ dāhastataḥ śītībhaviṣyasi
- 10
शीतीभूतं च मां दृष्ट्वा भगवान् आह भास्करः
प्रतिष्ठास्यति ते वेदः सोत्तरः सखिलो द्विज
śītībhūtaṃ ca māṃ dṛṣṭvā bhagavān āha bhāskaraḥ
pratiṣṭhāsyati te vedaḥ sottaraḥ sakhilo dvija
- 11
कृत्स्नं शतपथं चैव प्रणेष्यसि द्विजर्षभ
तस्यान्ते चापुनर्भावे बुद्धिस्तव भविष्यति
kṛtsnaṃ śatapathaṃ caiva praṇeṣyasi dvijarṣabha
tasyānte cāpunarbhāve buddhistava bhaviṣyati
- 12
प्राप्स्यसे च यद् इष्टं तत्सांख्ययोगेप्सितं पदम्
एतावद् उक्त्वा भगवान् अस्तम् एवाभ्यवर्तत
prāpsyase ca yad iṣṭaṃ tatsāṃkhyayogepsitaṃ padam
etāvad uktvā bhagavān astam evābhyavartata
- 13
ततो ऽनुव्याहृतं श्रुत्वा गते देवे विभावसौ
गृहम् आगत्य संहृष्टो ऽचिन्तयं वै सरस्वतीम्
tato 'nuvyāhṛtaṃ śrutvā gate deve vibhāvasau
gṛham āgatya saṃhṛṣṭo 'cintayaṃ vai sarasvatīm
- 14
ततः प्रवृत्तातिशुभा स्वरव्यञ्जनभूषिता
ॐकारम् आदितः कृत्वा मम देवी सरस्वती
tataḥ pravṛttātiśubhā svaravyañjanabhūṣitā
oṃkāram āditaḥ kṛtvā mama devī sarasvatī
- 15
ततो ऽहम् अर्घ्यं विधिवत्सरस्वत्यै न्यवेदयम्
तपतां च वरिष्ठाय निषण्णस्तत्परायणः
tato 'ham arghyaṃ vidhivatsarasvatyai nyavedayam
tapatāṃ ca variṣṭhāya niṣaṇṇastatparāyaṇaḥ
- 16
ततः शतपथं कृत्स्नं सरहस्यं ससंग्रहम्
चक्रे सपरिशेषं च हर्षेण परमेण ह
tataḥ śatapathaṃ kṛtsnaṃ sarahasyaṃ sasaṃgraham
cakre sapariśeṣaṃ ca harṣeṇa parameṇa ha
- 17
कृत्वा चाध्ययनं तेषां शिष्याणां शतम् उत्तमम्
विप्रियार्थं सशिष्यस्य मातुलस्य महात्मनः
kṛtvā cādhyayanaṃ teṣāṃ śiṣyāṇāṃ śatam uttamam
vipriyārthaṃ saśiṣyasya mātulasya mahātmanaḥ
- 18
ततः सशिष्येण मया सूर्येणेव गभस्तिभिः
व्याप्तो यज्ञो महाराज पितुस्तव महात्मनः
tataḥ saśiṣyeṇa mayā sūryeṇeva gabhastibhiḥ
vyāpto yajño mahārāja pitustava mahātmanaḥ
- 19
मिषतो देवलस्यापि ततो ऽर्धं हृतवान् अहम्
स्ववेददक्षिणायाथ विमर्दे मातुलेन ह
miṣato devalasyāpi tato 'rdhaṃ hṛtavān aham
svavedadakṣiṇāyātha vimarde mātulena ha
- 20
सुमन्तुनाथ पैलेन तथा जैमिनिना च वै
पित्रा ते मुनिभिश्चैव ततो ऽहम् अनुमानितः
sumantunātha pailena tathā jaimininā ca vai
pitrā te munibhiścaiva tato 'ham anumānitaḥ
- 21
दश पञ्च च प्राप्तानि यजूंष्यर्कान्मयानघ
तथैव लोमहर्षाच्च पुराणम् अवधारितम्
daśa pañca ca prāptāni yajūṃṣyarkānmayānagha
tathaiva lomaharṣācca purāṇam avadhāritam
- 22
बीजम् एतत्पुरस्कृत्य देवीं चैव सरस्वतीम्
सूर्यस्य चानुभावेन प्रवृत्तो ऽहं नराधिप
bījam etatpuraskṛtya devīṃ caiva sarasvatīm
sūryasya cānubhāvena pravṛtto 'haṃ narādhipa
- 23
कर्तुं शतपथं वेदम् अपूर्वं कारितं च मे
यथाभिलषितं मार्गं तथा तच्चोपपादितम्
kartuṃ śatapathaṃ vedam apūrvaṃ kāritaṃ ca me
yathābhilaṣitaṃ mārgaṃ tathā taccopapāditam
- 24
शिष्याणाम् अखिलं कृत्स्नम् अनुज्ञातं ससंग्रहम्
सर्वे च शिष्याः शुचयो गताः परमहर्षिताः
śiṣyāṇām akhilaṃ kṛtsnam anujñātaṃ sasaṃgraham
sarve ca śiṣyāḥ śucayo gatāḥ paramaharṣitāḥ
- 25
शाखाः पञ्चदशेमास्तु विद्या भास्करदर्शिताः
प्रतिष्ठाप्य यथाकामं वेद्यं तद् अनुचिन्तयम्
śākhāḥ pañcadaśemāstu vidyā bhāskaradarśitāḥ
pratiṣṭhāpya yathākāmaṃ vedyaṃ tad anucintayam
- 26
किम् अत्र ब्रह्मण्यम् ऋतं किं च वेद्यम् अनुत्तमम्
चिन्तये तत्र चागत्य गन्धर्वो माम् अपृच्छत
kim atra brahmaṇyam ṛtaṃ kiṃ ca vedyam anuttamam
cintaye tatra cāgatya gandharvo mām apṛcchata
- 27
विश्वावसुस्ततो राजन्वेदान्तज्ञानकोविदः
चतुर्विंशतिकान्प्रश्नान्पृष्ट्वा वेदस्य पार्थिव
पञ्चविंशतिमं प्रश्नं पप्रच्छान्वीक्षिकीं तथा
viśvāvasustato rājanvedāntajñānakovidaḥ
caturviṃśatikānpraśnānpṛṣṭvā vedasya pārthiva
pañcaviṃśatimaṃ praśnaṃ papracchānvīkṣikīṃ tathā
- 28
विश्वाविश्वं तथाश्वाश्वं मित्रं वरुणम् एव च
ज्ञानं ज्ञेयं तथाज्ञो ज्ञः कस्तपा अतपास्तथा
सूर्यादः सूर्य इति च विद्याविद्ये तथैव च
viśvāviśvaṃ tathāśvāśvaṃ mitraṃ varuṇam eva ca
jñānaṃ jñeyaṃ tathājño jñaḥ kastapā atapāstathā
sūryādaḥ sūrya iti ca vidyāvidye tathaiva ca
- 29
वेद्यावेद्यं तथा राजन्न् अचलं चलम् एव च
अपूर्वम् अक्षयं क्षय्यम् एतत्प्रश्नम् अनुत्तमम्
vedyāvedyaṃ tathā rājann acalaṃ calam eva ca
apūrvam akṣayaṃ kṣayyam etatpraśnam anuttamam
- 30
अथोक्तश्च मया राजन्राजा गन्धर्वसत्तमः
पृष्टवान् अनुपूर्वेण प्रश्नम् उत्तमम् अर्थवत्
athoktaśca mayā rājanrājā gandharvasattamaḥ
pṛṣṭavān anupūrveṇa praśnam uttamam arthavat

