39 shlokas
- 1
जनक उवाच
वर्णो विशेषवर्णानां महर्षे केन जायते
एतद् इच्छाम्यहं श्रोतुं तद्ब्रूहि वदतां वर
janaka uvāca
varṇo viśeṣavarṇānāṃ maharṣe kena jāyate
etad icchāmyahaṃ śrotuṃ tadbrūhi vadatāṃ vara
- 2
यद् एतज्जायते ऽपत्यं स एवायम् इति श्रुतिः
कथं ब्राह्मणतो जातो विशेषग्रहणं गतः
yad etajjāyate 'patyaṃ sa evāyam iti śrutiḥ
kathaṃ brāhmaṇato jāto viśeṣagrahaṇaṃ gataḥ
- 3
पराशर उवाच
एवम् एतन्महाराज येन जातः स एव सः
तपसस्त्वपकर्षेण जातिग्रहणतां गतः
parāśara uvāca
evam etanmahārāja yena jātaḥ sa eva saḥ
tapasastvapakarṣeṇa jātigrahaṇatāṃ gataḥ
- 4
सुक्षेत्राच्च सुबीजाच्च पुण्यो भवति संभवः
अतो ऽन्यतरतो हीनाद् अवरो नाम जायते
sukṣetrācca subījācca puṇyo bhavati saṃbhavaḥ
ato 'nyatarato hīnād avaro nāma jāyate
- 5
वक्त्राद्भुजाभ्याम् ऊरुभ्यां पद्भ्यां चैवाथ जज्ञिरे
सृजतः प्रजापतेर्लोकान् इति धर्मविदो विदुः
vaktrādbhujābhyām ūrubhyāṃ padbhyāṃ caivātha jajñire
sṛjataḥ prajāpaterlokān iti dharmavido viduḥ
- 6
मुखजा ब्राह्मणास्तात बाहुजाः क्षत्रबन्धवः
ऊरुजा धनिनो राजन्पादजाः परिचारकाः
mukhajā brāhmaṇāstāta bāhujāḥ kṣatrabandhavaḥ
ūrujā dhanino rājanpādajāḥ paricārakāḥ
- 7
चतुर्णाम् एव वर्णानाम् आगमः पुरुषर्षभ
अतो ऽन्ये त्वतिरिक्ता ये ते वै संकरजाः स्मृताः
caturṇām eva varṇānām āgamaḥ puruṣarṣabha
ato 'nye tvatiriktā ye te vai saṃkarajāḥ smṛtāḥ
- 8
क्षत्रजातिर् अथाम्बष्ठा उग्रा वैदेहकास्तथा
श्वपाकाः पुल्कसाः स्तेना निषादाः सूतमागधाः
kṣatrajātir athāmbaṣṭhā ugrā vaidehakāstathā
śvapākāḥ pulkasāḥ stenā niṣādāḥ sūtamāgadhāḥ
- 9
आयोगाः करणा व्रात्याश्चण्डालाश्च नराधिप
एते चतुर्भ्यो वर्णेभ्यो जायन्ते वै परस्परम्
āyogāḥ karaṇā vrātyāścaṇḍālāśca narādhipa
ete caturbhyo varṇebhyo jāyante vai parasparam
- 10
जनक उवाच
ब्रह्मणैकेन जातानां नानात्वं गोत्रतः कथम्
बहूनीह हि लोके वै गोत्राणि मुनिसत्तम
janaka uvāca
brahmaṇaikena jātānāṃ nānātvaṃ gotrataḥ katham
bahūnīha hi loke vai gotrāṇi munisattama
- 11
यत्र तत्र कथं जाताः स्वयोनिं मुनयो गताः
शूद्रयोनौ समुत्पन्ना वियोनौ च तथापरे
yatra tatra kathaṃ jātāḥ svayoniṃ munayo gatāḥ
śūdrayonau samutpannā viyonau ca tathāpare
- 12
पराशर उवाच
राजन्नैतद्भवेद्ग्राह्यम् अपकृष्टेन जन्मना
महात्मनां समुत्पत्तिस्तपसा भावितात्मनाम्
parāśara uvāca
rājannaitadbhavedgrāhyam apakṛṣṭena janmanā
mahātmanāṃ samutpattistapasā bhāvitātmanām
- 13
उत्पाद्य पुत्रान्मुनयो नृपते यत्र तत्र ह
स्वेनैव तपसा तेषाम् ऋषित्वं विदधुः पुनः
utpādya putrānmunayo nṛpate yatra tatra ha
svenaiva tapasā teṣām ṛṣitvaṃ vidadhuḥ punaḥ
- 14
पितामहश्च मे पूर्वम् ऋश्यशृङ्गश्च काश्यपः
वटस्ताण्ड्यः कृपश्चैव कक्षीवान्कमठादयः
pitāmahaśca me pūrvam ṛśyaśṛṅgaśca kāśyapaḥ
vaṭastāṇḍyaḥ kṛpaścaiva kakṣīvānkamaṭhādayaḥ
- 15
यवक्रीतश्च नृपते द्रोणश्च वदतां वरः
आयुर्मतङ्गो दत्तश्च द्रुपदो मत्स्य एव च
yavakrītaśca nṛpate droṇaśca vadatāṃ varaḥ
āyurmataṅgo dattaśca drupado matsya eva ca
- 16
एते स्वां प्रकृतिं प्राप्ता वैदेह तपसो ऽऽश्रयात्
प्रतिष्ठिता वेदविदो दमे तपसि चैव हि
ete svāṃ prakṛtiṃ prāptā vaideha tapaso ''śrayāt
pratiṣṭhitā vedavido dame tapasi caiva hi
- 17
मूलगोत्राणि चत्वारि समुत्पन्नानि पार्थिव
अङ्गिराः कश्यपश्चैव वसिष्ठो भृगुर् एव च
mūlagotrāṇi catvāri samutpannāni pārthiva
aṅgirāḥ kaśyapaścaiva vasiṣṭho bhṛgur eva ca
- 18
कर्मतो ऽन्यानि गोत्राणि समुत्पन्नानि पार्थिव
नामधेयानि तपसा तानि च ग्रहणं सताम्
karmato 'nyāni gotrāṇi samutpannāni pārthiva
nāmadheyāni tapasā tāni ca grahaṇaṃ satām
- 19
जनक उवाच
विशेषधर्मान्वर्णानां प्रब्रूहि भगवन्मम
तथा सामान्यधर्मांश्च सर्वत्र कुशलो ह्यसि
janaka uvāca
viśeṣadharmānvarṇānāṃ prabrūhi bhagavanmama
tathā sāmānyadharmāṃśca sarvatra kuśalo hyasi
- 20
पराशर उवाच
प्रतिग्रहो याजनं च तथैवाध्यापनं नृप
विशेषधर्मो विप्राणां रक्षा क्षत्रस्य शोभना
parāśara uvāca
pratigraho yājanaṃ ca tathaivādhyāpanaṃ nṛpa
viśeṣadharmo viprāṇāṃ rakṣā kṣatrasya śobhanā
- 21
कृषिश्च पाशुपाल्यं च वाणिज्यं च विशाम् अपि
द्विजानां परिचर्या च शूद्रकर्म नराधिप
kṛṣiśca pāśupālyaṃ ca vāṇijyaṃ ca viśām api
dvijānāṃ paricaryā ca śūdrakarma narādhipa
- 22
विशेषधर्मा नृपते वर्णानां परिकीर्तिताः
धर्मान्साधारणांस्तात विस्तरेण शृणुष्व मे
viśeṣadharmā nṛpate varṇānāṃ parikīrtitāḥ
dharmānsādhāraṇāṃstāta vistareṇa śṛṇuṣva me
- 23
आनृशंस्यम् अहिंसा चाप्रमादः संविभागिता
श्राद्धकर्मातिथेयं च सत्यम् अक्रोध एव च
ānṛśaṃsyam ahiṃsā cāpramādaḥ saṃvibhāgitā
śrāddhakarmātitheyaṃ ca satyam akrodha eva ca
- 24
स्वेषु दारेषु संतोषः शौचं नित्यानसूयता
आत्मज्ञानं तितिक्षा च धर्माः साधारणा नृप
sveṣu dāreṣu saṃtoṣaḥ śaucaṃ nityānasūyatā
ātmajñānaṃ titikṣā ca dharmāḥ sādhāraṇā nṛpa
- 25
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्यास्त्रयो वर्णा द्विजातयः
अत्र तेषाम् अधीकारो धर्मेषु द्विपदां वर
brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāstrayo varṇā dvijātayaḥ
atra teṣām adhīkāro dharmeṣu dvipadāṃ vara
- 26
विकर्मावस्थिता वर्णाः पतन्ति नृपते त्रयः
उन्नमन्ति यथासन्तम् आश्रित्येह स्वकर्मसु
vikarmāvasthitā varṇāḥ patanti nṛpate trayaḥ
unnamanti yathāsantam āśrityeha svakarmasu
- 27
न चापि शूद्रः पततीति निश्चयो न चापि संस्कारम् इहार्हतीति वा
श्रुतिप्रवृत्तं न च धर्मम् आप्नुते न चास्य धर्मे प्रतिषेधनं कृतम्
na cāpi śūdraḥ patatīti niścayo na cāpi saṃskāram ihārhatīti vā
śrutipravṛttaṃ na ca dharmam āpnute na cāsya dharme pratiṣedhanaṃ kṛtam
- 28
वैदेहकं शूद्रम् उदाहरन्ति द्विजा महाराज श्रुतोपपन्नाः
अहं हि पश्यामि नरेन्द्र देवं विश्वस्य विष्णुं जगतः प्रधानम्
vaidehakaṃ śūdram udāharanti dvijā mahārāja śrutopapannāḥ
ahaṃ hi paśyāmi narendra devaṃ viśvasya viṣṇuṃ jagataḥ pradhānam
- 29
सतां वृत्तम् अनुष्ठाय निहीना उज्जिहीर्षवः
मन्त्रवर्जं न दुष्यन्ति कुर्वाणाः पौष्टिकीः क्रियाः
satāṃ vṛttam anuṣṭhāya nihīnā ujjihīrṣavaḥ
mantravarjaṃ na duṣyanti kurvāṇāḥ pauṣṭikīḥ kriyāḥ
- 30
यथा यथा हि सद्वृत्तम् आलम्बन्तीतरे जनाः
तथा तथा सुखं प्राप्य प्रेत्य चेह च शेरते
yathā yathā hi sadvṛttam ālambantītare janāḥ
tathā tathā sukhaṃ prāpya pretya ceha ca śerate

