52 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
बान्धवाः कर्म वित्तं वा प्रज्ञा वेह पितामह
नरस्य का प्रतिष्ठा स्याद् एतत्पृष्टो वदस्व मे
yudhiṣṭhira uvāca
bāndhavāḥ karma vittaṃ vā prajñā veha pitāmaha
narasya kā pratiṣṭhā syād etatpṛṣṭo vadasva me
- 2
भीष्म उवाच
प्रज्ञा प्रतिष्ठा भूतानां प्रज्ञा लाभः परो मतः
प्रज्ञा नैःश्रेयसी लोके प्रज्ञा स्वर्गो मतः सताम्
bhīṣma uvāca
prajñā pratiṣṭhā bhūtānāṃ prajñā lābhaḥ paro mataḥ
prajñā naiḥśreyasī loke prajñā svargo mataḥ satām
- 3
प्रज्ञया प्रापितार्थो हि बलिर् ऐश्वर्यसंक्षये
प्रह्रादो नमुचिर्मङ्किस्तस्याः किं विद्यते परम्
prajñayā prāpitārtho hi balir aiśvaryasaṃkṣaye
prahrādo namucirmaṅkistasyāḥ kiṃ vidyate param
- 4
अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम्
इन्द्रकाश्यपसंवादं तन्निबोध युधिष्ठिर
atrāpyudāharantīmam itihāsaṃ purātanam
indrakāśyapasaṃvādaṃ tannibodha yudhiṣṭhira
- 5
वैश्यः कश्चिद् ऋषिं तात काश्यपं संशितव्रतम्
रथेन पातयामास श्रीमान्दृप्तस्तपस्विनम्
vaiśyaḥ kaścid ṛṣiṃ tāta kāśyapaṃ saṃśitavratam
rathena pātayāmāsa śrīmāndṛptastapasvinam
- 6
आर्तः स पतितः क्रुद्धस्त्यक्त्वात्मानम् अथाब्रवीत्
मरिष्याम्यधनस्येह जीवितार्थो न विद्यते
ārtaḥ sa patitaḥ kruddhastyaktvātmānam athābravīt
mariṣyāmyadhanasyeha jīvitārtho na vidyate
- 7
तथा मुमूर्षुम् आसीनम् अकूजन्तम् अचेतसम्
इन्द्रः सृगालरूपेण बभाषे क्रुद्धमानसम्
tathā mumūrṣum āsīnam akūjantam acetasam
indraḥ sṛgālarūpeṇa babhāṣe kruddhamānasam
- 8
मनुष्ययोनिम् इच्छन्ति सर्वभूतानि सर्वशः
मनुष्यत्वे च विप्रत्वं सर्व एवाभिनन्दति
manuṣyayonim icchanti sarvabhūtāni sarvaśaḥ
manuṣyatve ca vipratvaṃ sarva evābhinandati
- 9
मनुष्यो ब्राह्मणश्चासि श्रोत्रियश्चासि काश्यप
सुदुर्लभम् अवाप्यैतद् अदोषान्मर्तुम् इच्छसि
manuṣyo brāhmaṇaścāsi śrotriyaścāsi kāśyapa
sudurlabham avāpyaitad adoṣānmartum icchasi
- 10
सर्वे लाभाः साभिमाना इति सत्या बत श्रुतिः
संतोषणीयरूपो ऽसि लोभाद्यद् अभिमन्यसे
sarve lābhāḥ sābhimānā iti satyā bata śrutiḥ
saṃtoṣaṇīyarūpo 'si lobhādyad abhimanyase
- 11
अहो सिद्धार्थता तेषां येषां सन्तीह पाणयः
पाणिमद्भ्यः स्पृहास्माकं यथा तव धनस्य वै
aho siddhārthatā teṣāṃ yeṣāṃ santīha pāṇayaḥ
pāṇimadbhyaḥ spṛhāsmākaṃ yathā tava dhanasya vai
- 12
न पाणिलाभाद् अधिको लाभः कश्चन विद्यते
अपाणित्वाद्वयं ब्रह्मन्कण्टकान्नोद्धरामहे
na pāṇilābhād adhiko lābhaḥ kaścana vidyate
apāṇitvādvayaṃ brahmankaṇṭakānnoddharāmahe
- 13
अथ येषां पुनः पाणी देवदत्तौ दशाङ्गुली
उद्धरन्ति कृमीन् अङ्गाद्दशमानान्कषन्ति च
atha yeṣāṃ punaḥ pāṇī devadattau daśāṅgulī
uddharanti kṛmīn aṅgāddaśamānānkaṣanti ca
- 14
हिमवर्षातपानां च परित्राणानि कुर्वते
चेलम् अन्नं सुखं शय्यां निवातं चोपभुञ्जते
himavarṣātapānāṃ ca paritrāṇāni kurvate
celam annaṃ sukhaṃ śayyāṃ nivātaṃ copabhuñjate
- 15
अधिष्ठाय च गां लोके भुञ्जते वाहयन्ति च
उपायैर्बहुभिश्चैव वश्यान् आत्मनि कुर्वते
adhiṣṭhāya ca gāṃ loke bhuñjate vāhayanti ca
upāyairbahubhiścaiva vaśyān ātmani kurvate
- 16
ये खल्वजिह्वाः कृपणा अल्पप्राणा अपाणयः
सहन्ते तानि दुःखानि दिष्ट्या त्वं न तथा मुने
ye khalvajihvāḥ kṛpaṇā alpaprāṇā apāṇayaḥ
sahante tāni duḥkhāni diṣṭyā tvaṃ na tathā mune
- 17
दिष्ट्या त्वं न सृगालो वै न कृमिर्न च मूषकः
न सर्पो न च मण्डूको न चान्यः पापयोनिजः
diṣṭyā tvaṃ na sṛgālo vai na kṛmirna ca mūṣakaḥ
na sarpo na ca maṇḍūko na cānyaḥ pāpayonijaḥ
- 18
एतावतापि लाभेन तोष्टुम् अर्हसि काश्यप
किं पुनर्यो ऽसि सत्त्वानां सर्वेषां ब्राह्मणोत्तमः
etāvatāpi lābhena toṣṭum arhasi kāśyapa
kiṃ punaryo 'si sattvānāṃ sarveṣāṃ brāhmaṇottamaḥ
- 19
इमे मां कृमयो ऽदन्ति तेषाम् उद्धरणाय मे
नास्ति शक्तिर् अपाणित्वात्पश्यावस्थाम् इमां मम
ime māṃ kṛmayo 'danti teṣām uddharaṇāya me
nāsti śaktir apāṇitvātpaśyāvasthām imāṃ mama
- 20
अकार्यम् इति चैवेमं नात्मानं संत्यजाम्यहम्
नेतः पापीयसीं योनिं पतेयम् अपराम् इति
akāryam iti caivemaṃ nātmānaṃ saṃtyajāmyaham
netaḥ pāpīyasīṃ yoniṃ pateyam aparām iti
- 21
मध्ये वै पापयोनीनां सार्गाली याम् अहं गतः
पापीयस्यो बहुतरा इतो ऽन्याः पापयोनयः
madhye vai pāpayonīnāṃ sārgālī yām ahaṃ gataḥ
pāpīyasyo bahutarā ito 'nyāḥ pāpayonayaḥ
- 22
जात्यैवैके सुखतराः सन्त्यन्ये भृशदुःखिताः
नैकान्तसुखम् एवेह क्वचित्पश्यामि कस्यचित्
jātyaivaike sukhatarāḥ santyanye bhṛśaduḥkhitāḥ
naikāntasukham eveha kvacitpaśyāmi kasyacit
- 23
मनुष्या ह्याढ्यतां प्राप्य राज्यम् इच्छन्त्यनन्तरम्
राज्याद्देवत्वम् इच्छन्ति देवत्वाद् इन्द्रताम् अपि
manuṣyā hyāḍhyatāṃ prāpya rājyam icchantyanantaram
rājyāddevatvam icchanti devatvād indratām api
- 24
भवेस्त्वं यद्यपि त्वाढ्यो न राजा न च दैवतम्
देवत्वं प्राप्य चेन्द्रत्वं नैव तुष्येस्तथा सति
bhavestvaṃ yadyapi tvāḍhyo na rājā na ca daivatam
devatvaṃ prāpya cendratvaṃ naiva tuṣyestathā sati
- 25
न तृप्तिः प्रियलाभे ऽस्ति तृष्णा नाद्भिः प्रशाम्यति
सम्प्रज्वलति सा भूयः समिद्भिर् इव पावकः
na tṛptiḥ priyalābhe 'sti tṛṣṇā nādbhiḥ praśāmyati
samprajvalati sā bhūyaḥ samidbhir iva pāvakaḥ
- 26
अस्त्येव त्वयि शोको वै हर्षश्चास्ति तथा त्वयि
सुखदुःखे तथा चोभे तत्र का परिदेवना
astyeva tvayi śoko vai harṣaścāsti tathā tvayi
sukhaduḥkhe tathā cobhe tatra kā paridevanā
- 27
परिच्छिद्यैव कामानां सर्वेषां चैव कर्मणाम्
मूलं रुन्धीन्द्रियग्रामं शकुन्तान् इव पञ्जरे
paricchidyaiva kāmānāṃ sarveṣāṃ caiva karmaṇām
mūlaṃ rundhīndriyagrāmaṃ śakuntān iva pañjare
- 28
न खल्व् अप्य् अरसज्ञस्य कामः क्वचन जायते
संस्पर्शाद्दर्शनाद्वापि श्रवणाद्वापि जायते
na khalv apy arasajñasya kāmaḥ kvacana jāyate
saṃsparśāddarśanādvāpi śravaṇādvāpi jāyate
- 29
न त्वं स्मरसि वारुण्या लट्वाकानां च पक्षिणाम्
ताभ्यां चाभ्यधिको भक्ष्यो न कश्चिद्विद्यते क्वचित्
na tvaṃ smarasi vāruṇyā laṭvākānāṃ ca pakṣiṇām
tābhyāṃ cābhyadhiko bhakṣyo na kaścidvidyate kvacit
- 30
यानि चान्यानि दूरेषु भक्ष्यभोज्यानि काश्यप
येषाम् अभुक्तपूर्वं ते तेषाम् अस्मृतिर् एव च
yāni cānyāni dūreṣu bhakṣyabhojyāni kāśyapa
yeṣām abhuktapūrvaṃ te teṣām asmṛtir eva ca

