51 shlokas
- 1
भीष्म उवाच
अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम्
तुलाधारस्य वाक्यानि धर्मे जाजलिना सह
bhīṣma uvāca
atrāpyudāharantīmam itihāsaṃ purātanam
tulādhārasya vākyāni dharme jājalinā saha
- 2
वने वनचरः कश्चिज्जाजलिर्नाम वै द्विजः
सागरोद्देशम् आगम्य तपस्तेपे महातपाः
vane vanacaraḥ kaścijjājalirnāma vai dvijaḥ
sāgaroddeśam āgamya tapastepe mahātapāḥ
- 3
नियतो नियताहारश्चीराजिनजटाधरः
मलपङ्कधरो धीमान्बहून्वर्षगणान्मुनिः
niyato niyatāhāraścīrājinajaṭādharaḥ
malapaṅkadharo dhīmānbahūnvarṣagaṇānmuniḥ
- 4
स कदाचिन्महातेजा जलवासो महीपते
चचार लोकान्विप्रर्षिः प्रेक्षमाणो मनोजवः
sa kadācinmahātejā jalavāso mahīpate
cacāra lokānviprarṣiḥ prekṣamāṇo manojavaḥ
- 5
स चिन्तयामास मुनिर्जलमध्ये कदाचन
विप्रेक्ष्य सागरान्तां वै महीं सवनकाननाम्
sa cintayāmāsa munirjalamadhye kadācana
viprekṣya sāgarāntāṃ vai mahīṃ savanakānanām
- 6
न मया सदृशो ऽस्तीह लोके स्थावरजङ्गमे
अप्सु वैहायसं गच्छेन्मया यो ऽन्यः सहेति वै
na mayā sadṛśo 'stīha loke sthāvarajaṅgame
apsu vaihāyasaṃ gacchenmayā yo 'nyaḥ saheti vai
- 7
स दृश्यमानो रक्षोभिर्जलमध्ये ऽवदत्ततः
अब्रुवंश्च पिशाचास्तं नैवं त्वं वक्तुम् अर्हसि
sa dṛśyamāno rakṣobhirjalamadhye 'vadattataḥ
abruvaṃśca piśācāstaṃ naivaṃ tvaṃ vaktum arhasi
- 8
तुलाधारो वणिग्धर्मा वाराणस्यां महायशाः
सो ऽप्येवं नार्हते वक्तुं यथा त्वं द्विजसत्तम
tulādhāro vaṇigdharmā vārāṇasyāṃ mahāyaśāḥ
so 'pyevaṃ nārhate vaktuṃ yathā tvaṃ dvijasattama
- 9
इत्युक्तो जाजलिर्भूतैः प्रत्युवाच महातपाः
पश्येयं तम् अहं प्राज्ञं तुलाधारं यशस्विनम्
ityukto jājalirbhūtaiḥ pratyuvāca mahātapāḥ
paśyeyaṃ tam ahaṃ prājñaṃ tulādhāraṃ yaśasvinam
- 10
इति ब्रुवाणं तम् ऋषिं रक्षांस्युद्धृत्य सागरात्
अब्रुवन्गच्छ पन्थानम् आस्थायेमं द्विजोत्तम
iti bruvāṇaṃ tam ṛṣiṃ rakṣāṃsyuddhṛtya sāgarāt
abruvangaccha panthānam āsthāyemaṃ dvijottama
- 11
इत्युक्तो जाजलिर्भूतैर्जगाम विमनास्तदा
वाराणस्यां तुलाधारं समासाद्याब्रवीद्वचः
ityukto jājalirbhūtairjagāma vimanāstadā
vārāṇasyāṃ tulādhāraṃ samāsādyābravīdvacaḥ
- 12
युधिष्ठिर उवाच
किं कृतं सुकृतं कर्म तात जाजलिना पुरा
येन सिद्धिं परां प्राप्तस्तन्नो व्याख्यातुम् अर्हसि
yudhiṣṭhira uvāca
kiṃ kṛtaṃ sukṛtaṃ karma tāta jājalinā purā
yena siddhiṃ parāṃ prāptastanno vyākhyātum arhasi
- 13
भीष्म उवाच
अतीव तपसा युक्तो घोरेण स बभूव ह
नद्युपस्पर्शनरतः सायं प्रातर्महातपाः
bhīṣma uvāca
atīva tapasā yukto ghoreṇa sa babhūva ha
nadyupasparśanarataḥ sāyaṃ prātarmahātapāḥ
- 14
अग्नीन्परिचरन्सम्यक्स्वाध्यायपरमो द्विजः
वानप्रस्थविधानज्ञो जाजलिर्ज्वलितः श्रिया
agnīnparicaransamyaksvādhyāyaparamo dvijaḥ
vānaprasthavidhānajño jājalirjvalitaḥ śriyā
- 15
सत्ये तपसि तिष्ठन्स न च धर्मम् अवैक्षत
वर्षास्वाकाशशायी स हेमन्ते जलसंश्रयः
satye tapasi tiṣṭhansa na ca dharmam avaikṣata
varṣāsvākāśaśāyī sa hemante jalasaṃśrayaḥ
- 16
वातातपसहो ग्रीष्मे न च धर्मम् अविन्दत
दुःखशय्याश्च विविधा भूमौ च परिवर्तनम्
vātātapasaho grīṣme na ca dharmam avindata
duḥkhaśayyāśca vividhā bhūmau ca parivartanam
- 17
ततः कदाचित्स मुनिर्वर्षास्वाकाशम् आस्थितः
अन्तरिक्षाज्जलं मूर्ध्ना प्रत्यगृह्णान्मुहुर्मुहुः
tataḥ kadācitsa munirvarṣāsvākāśam āsthitaḥ
antarikṣājjalaṃ mūrdhnā pratyagṛhṇānmuhurmuhuḥ
- 18
अथ तस्य जटाः क्लिन्ना बभूवुर्ग्रथिताः प्रभो
अरण्यगमनान्नित्यं मलिनो मलसंयुताः
atha tasya jaṭāḥ klinnā babhūvurgrathitāḥ prabho
araṇyagamanānnityaṃ malino malasaṃyutāḥ
- 19
स कदाचिन्निराहारो वायुभक्षो महातपाः
तस्थौ काष्ठवद् अव्यग्रो न चचाल च कर्हिचित्
sa kadācinnirāhāro vāyubhakṣo mahātapāḥ
tasthau kāṣṭhavad avyagro na cacāla ca karhicit
- 20
तस्य स्म स्थाणुभूतस्य निर्विचेष्टस्य भारत
कुलिङ्गशकुनौ राजन्नीडं शिरसि चक्रतुः
tasya sma sthāṇubhūtasya nirviceṣṭasya bhārata
kuliṅgaśakunau rājannīḍaṃ śirasi cakratuḥ
- 21
स तौ दयावान्विप्रर्षिर् उपप्रैक्षत दम्पती
कुर्वाणं नीडकं तत्र जटासु तृणतन्तुभिः
sa tau dayāvānviprarṣir upapraikṣata dampatī
kurvāṇaṃ nīḍakaṃ tatra jaṭāsu tṛṇatantubhiḥ
- 22
यदा स न चलत्येव स्थाणुभूतो महातपाः
ततस्तौ परिविश्वस्तौ सुखं तत्रोषतुस्तदा
yadā sa na calatyeva sthāṇubhūto mahātapāḥ
tatastau pariviśvastau sukhaṃ tatroṣatustadā
- 23
अतीतास्वथ वर्षासु शरत्काल उपस्थिते
प्राजापत्येन विधिना विश्वासात्काममोहितौ
atītāsvatha varṣāsu śaratkāla upasthite
prājāpatyena vidhinā viśvāsātkāmamohitau
- 24
तत्रापातयतां राजञ्शिरस्यण्डानि खेचरौ
तान्यबुध्यत तेजस्वी स विप्रः संशितव्रतः
tatrāpātayatāṃ rājañśirasyaṇḍāni khecarau
tānyabudhyata tejasvī sa vipraḥ saṃśitavrataḥ
- 25
बुद्ध्वा च स महातेजा न चचालैव जाजलिः
धर्मे धृतमना नित्यं नाधर्मं स त्वरोचयत्
buddhvā ca sa mahātejā na cacālaiva jājaliḥ
dharme dhṛtamanā nityaṃ nādharmaṃ sa tvarocayat
- 26
अहन्यहनि चागम्य ततस्तौ तस्य मूर्धनि
आश्वासितौ वै वसतः सम्प्रहृष्टौ तदा विभो
ahanyahani cāgamya tatastau tasya mūrdhani
āśvāsitau vai vasataḥ samprahṛṣṭau tadā vibho
- 27
अण्डेभ्यस्त्वथ पुष्टेभ्यः प्रजायन्त शकुन्तकाः
व्यवर्धन्त च तत्रैव न चाकम्पत जाजलिः
aṇḍebhyastvatha puṣṭebhyaḥ prajāyanta śakuntakāḥ
vyavardhanta ca tatraiva na cākampata jājaliḥ
- 28
स रक्षमाणस्त्वण्डानि कुलिङ्गानां यतव्रतः
तथैव तस्थौ धर्मात्मा निर्विचेष्टः समाहितः
sa rakṣamāṇastvaṇḍāni kuliṅgānāṃ yatavrataḥ
tathaiva tasthau dharmātmā nirviceṣṭaḥ samāhitaḥ
- 29
ततस्तु कालसमये बभूवुस्ते ऽथ पक्षिणः
बुबुधे तांश्च स मुनिर्जातपक्षाञ्शकुन्तकान्
tatastu kālasamaye babhūvuste 'tha pakṣiṇaḥ
bubudhe tāṃśca sa munirjātapakṣāñśakuntakān
- 30
ततः कदाचित्तांस्तत्र पश्यन्पक्षीन्यतव्रतः
बभूव परमप्रीतस्तदा मतिमतां वरः
tataḥ kadācittāṃstatra paśyanpakṣīnyatavrataḥ
babhūva paramaprītastadā matimatāṃ varaḥ

