52 shlokas
- 1
भीष्म उवाच
इत्युक्तः स तदा तेन तुलाधारेण धीमता
प्रोवाच वचनं धीमाञ्जाजलिर्जपतां वरः
bhīṣma uvāca
ityuktaḥ sa tadā tena tulādhāreṇa dhīmatā
provāca vacanaṃ dhīmāñjājalirjapatāṃ varaḥ
- 2
विक्रीणानः सर्वरसान्सर्वगन्धांश्च वाणिज
वनस्पतीन् ओषधीश्च तेषां मूलफलानि च
vikrīṇānaḥ sarvarasānsarvagandhāṃśca vāṇija
vanaspatīn oṣadhīśca teṣāṃ mūlaphalāni ca
- 3
अध्यगा नैष्ठिकीं बुद्धिं कुतस्त्वाम् इदम् आगतम्
एतद् आचक्ष्व मे सर्वं निखिलेन महामते
adhyagā naiṣṭhikīṃ buddhiṃ kutastvām idam āgatam
etad ācakṣva me sarvaṃ nikhilena mahāmate
- 4
एवम् उक्तस्तुलाधारो ब्राह्मणेन यशस्विना
उवाच धर्मसूक्ष्माणि वैश्यो धर्मार्थतत्त्ववित्
जाजलिं कष्टतपसं ज्ञानतृप्तस्तदा नृप
evam uktastulādhāro brāhmaṇena yaśasvinā
uvāca dharmasūkṣmāṇi vaiśyo dharmārthatattvavit
jājaliṃ kaṣṭatapasaṃ jñānatṛptastadā nṛpa
- 5
वेदाहं जाजले धर्मं सरहस्यं सनातनम्
सर्वभूतहितं मैत्रं पुराणं यं जना विदुः
vedāhaṃ jājale dharmaṃ sarahasyaṃ sanātanam
sarvabhūtahitaṃ maitraṃ purāṇaṃ yaṃ janā viduḥ
- 6
अद्रोहेणैव भूतानाम् अल्पद्रोहेण वा पुनः
या वृत्तिः स परो धर्मस्तेन जीवामि जाजले
adroheṇaiva bhūtānām alpadroheṇa vā punaḥ
yā vṛttiḥ sa paro dharmastena jīvāmi jājale
- 7
परिच्छिन्नैः काष्ठतृणैर्मयेदं शरणं कृतम्
अलक्तं पद्मकं तुङ्गं गन्धांश्चोच्चावचांस्तथा
paricchinnaiḥ kāṣṭhatṛṇairmayedaṃ śaraṇaṃ kṛtam
alaktaṃ padmakaṃ tuṅgaṃ gandhāṃścoccāvacāṃstathā
- 8
रसांश्च तांस्तान्विप्रर्षे मद्यवर्जान् अहं बहून्
क्रीत्वा वै प्रतिविक्रीणे परहस्ताद् अमायया
rasāṃśca tāṃstānviprarṣe madyavarjān ahaṃ bahūn
krītvā vai prativikrīṇe parahastād amāyayā
- 9
सर्वेषां यः सुहृन्नित्यं सर्वेषां च हिते रतः
कर्मणा मनसा वाचा स धर्मं वेद जाजले
sarveṣāṃ yaḥ suhṛnnityaṃ sarveṣāṃ ca hite rataḥ
karmaṇā manasā vācā sa dharmaṃ veda jājale
- 10
नाहं परेषां कर्माणि प्रशंसामि शपामि वा
आकाशस्येव विप्रर्षे पश्यंल्लोकस्य चित्रताम्
nāhaṃ pareṣāṃ karmāṇi praśaṃsāmi śapāmi vā
ākāśasyeva viprarṣe paśyaṃllokasya citratām
- 11
नानुरुध्ये विरुध्ये वा न द्वेष्मि न च कामये
समो ऽस्मि सर्वभूतेषु पश्य मे जाजले व्रतम्
nānurudhye virudhye vā na dveṣmi na ca kāmaye
samo 'smi sarvabhūteṣu paśya me jājale vratam
- 12
इष्टानिष्टविमुक्तस्य प्रीतिरागबहिष्कृतः
तुला मे सर्वभूतेषु समा तिष्ठति जाजले
iṣṭāniṣṭavimuktasya prītirāgabahiṣkṛtaḥ
tulā me sarvabhūteṣu samā tiṣṭhati jājale
- 13
इति मां त्वं विजानीहि सर्वलोकस्य जाजले
समं मतिमतां श्रेष्ठ समलोष्टाश्मकाञ्चनम्
iti māṃ tvaṃ vijānīhi sarvalokasya jājale
samaṃ matimatāṃ śreṣṭha samaloṣṭāśmakāñcanam
- 14
यथान्धबधिरोन्मत्ता उच्छ्वासपरमाः सदा
देवैर् अपिहितद्वाराः सोपमा पश्यतो मम
yathāndhabadhironmattā ucchvāsaparamāḥ sadā
devair apihitadvārāḥ sopamā paśyato mama
- 15
यथा वृद्धातुरकृशा निःस्पृहा विषयान्प्रति
तथार्थकामभोगेषु ममापि विगता स्पृहा
yathā vṛddhāturakṛśā niḥspṛhā viṣayānprati
tathārthakāmabhogeṣu mamāpi vigatā spṛhā
- 16
यदा चायं न बिभेति यदा चास्मान्न बिभ्यति
यदा नेच्छति न द्वेष्टि तदा सिध्यति वै द्विजः
yadā cāyaṃ na bibheti yadā cāsmānna bibhyati
yadā necchati na dveṣṭi tadā sidhyati vai dvijaḥ
- 17
यदा न कुरुते भावं सर्वभूतेषु पापकम्
कर्मणा मनसा वाचा ब्रह्म सम्पद्यते तदा
yadā na kurute bhāvaṃ sarvabhūteṣu pāpakam
karmaṇā manasā vācā brahma sampadyate tadā
- 18
न भूतो न भविष्यश्च न च धर्मो ऽस्ति कश्चन
यो ऽभयः सर्वभूतानां स प्राप्नोत्यभयं पदम्
na bhūto na bhaviṣyaśca na ca dharmo 'sti kaścana
yo 'bhayaḥ sarvabhūtānāṃ sa prāpnotyabhayaṃ padam
- 19
यस्माद् उद्विजते लोकः सर्वो मृत्युमुखाद् इव
वाक्क्रूराद्दण्डपारुष्यात्स प्राप्नोति महद्भयम्
yasmād udvijate lokaḥ sarvo mṛtyumukhād iva
vākkrūrāddaṇḍapāruṣyātsa prāpnoti mahadbhayam
- 20
यथावद्वर्तमानानां वृद्धानां पुत्रपौत्रिणाम्
अनुवर्तामहे वृत्तम् अहिंस्राणां महात्मनाम्
yathāvadvartamānānāṃ vṛddhānāṃ putrapautriṇām
anuvartāmahe vṛttam ahiṃsrāṇāṃ mahātmanām
- 21
प्रनष्टः शाश्वतो धर्मः सदाचारेण मोहितः
तेन वैद्यस्तपस्वी वा बलवान्वा विमोह्यते
pranaṣṭaḥ śāśvato dharmaḥ sadācāreṇa mohitaḥ
tena vaidyastapasvī vā balavānvā vimohyate
- 22
आचाराज्जाजले प्राज्ञः क्षिप्रं धर्मम् अवाप्नुयात्
एवं यः साधुभिर्दान्तश्चरेद् अद्रोहचेतसा
ācārājjājale prājñaḥ kṣipraṃ dharmam avāpnuyāt
evaṃ yaḥ sādhubhirdāntaścared adrohacetasā
- 23
नद्यां यथा चेह काष्ठम् उह्यमानं यदृच्छया
यदृच्छयैव काष्ठेन संधिं गच्छेत केनचित्
nadyāṃ yathā ceha kāṣṭham uhyamānaṃ yadṛcchayā
yadṛcchayaiva kāṣṭhena saṃdhiṃ gaccheta kenacit
- 24
तत्रापराणि दारूणि संसृज्यन्ते ततस्ततः
तृणकाष्ठकरीषाणि कदाचिन्नसमीक्षया
एवम् एवायम् आचारः प्रादुर्भूतो यतस्ततः
tatrāparāṇi dārūṇi saṃsṛjyante tatastataḥ
tṛṇakāṣṭhakarīṣāṇi kadācinnasamīkṣayā
evam evāyam ācāraḥ prādurbhūto yatastataḥ
- 25
यस्मान्नोद्विजते भूतं जातु किंचित्कथंचन
अभयं सर्वभूतेभ्यः स प्राप्नोति सदा मुने
yasmānnodvijate bhūtaṃ jātu kiṃcitkathaṃcana
abhayaṃ sarvabhūtebhyaḥ sa prāpnoti sadā mune
- 26
यस्माद् उद्विजते विद्वन्सर्वलोको वृकाद् इव
क्रोशतस्तीरम् आसाद्य यथा सर्वे जलेचराः
yasmād udvijate vidvansarvaloko vṛkād iva
krośatastīram āsādya yathā sarve jalecarāḥ
- 27
सहायवान्द्रव्यवान्यः सुभगो ऽन्यो ऽपरस्तथा
ततस्तान् एव कवयः शास्त्रेषु प्रवदन्त्युत
कीर्त्यर्थम् अल्पहृल्लेखाः पटवः कृत्स्ननिर्णयाः
sahāyavāndravyavānyaḥ subhago 'nyo 'parastathā
tatastān eva kavayaḥ śāstreṣu pravadantyuta
kīrtyartham alpahṛllekhāḥ paṭavaḥ kṛtsnanirṇayāḥ
- 28
तपोभिर्यज्ञदानैश्च वाक्यैः प्रज्ञाश्रितैस्तथा
प्राप्नोत्यभयदानस्य यद्यत्फलम् इहाश्नुते
tapobhiryajñadānaiśca vākyaiḥ prajñāśritaistathā
prāpnotyabhayadānasya yadyatphalam ihāśnute
- 29
लोके यः सर्वभूतेभ्यो ददात्यभयदक्षिणाम्
स सर्वयज्ञैर् ईजानः प्राप्नोत्यभयदक्षिणाम्
न भूतानाम् अहिंसाया ज्यायान्धर्मो ऽस्ति कश्चन
loke yaḥ sarvabhūtebhyo dadātyabhayadakṣiṇām
sa sarvayajñair ījānaḥ prāpnotyabhayadakṣiṇām
na bhūtānām ahiṃsāyā jyāyāndharmo 'sti kaścana
- 30
यस्मान्नोद्विजते भूतं जातु किंचित्कथंचन
सो ऽभयं सर्वभूतेभ्यः सम्प्राप्नोति महामुने
yasmānnodvijate bhūtaṃ jātu kiṃcitkathaṃcana
so 'bhayaṃ sarvabhūtebhyaḥ samprāpnoti mahāmune

