86 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
असौम्याः सौम्यरूपेण सौम्याश्चासौम्यदर्शिनः
ईदृशान्पुरुषांस्तात कथं विद्यामहे वयम्
yudhiṣṭhira uvāca
asaumyāḥ saumyarūpeṇa saumyāścāsaumyadarśinaḥ
īdṛśānpuruṣāṃstāta kathaṃ vidyāmahe vayam
- 2
भीष्म उवाच
अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम्
व्याघ्रगोमायुसंवादं तं निबोध युधिष्ठिर
bhīṣma uvāca
atrāpyudāharantīmam itihāsaṃ purātanam
vyāghragomāyusaṃvādaṃ taṃ nibodha yudhiṣṭhira
- 3
पुरिकायां पुरि पुरा श्रीमत्यां पौरिको नृपः
परहिंसारुचिः क्रूरो बभूव पुरुषाधमः
purikāyāṃ puri purā śrīmatyāṃ pauriko nṛpaḥ
parahiṃsāruciḥ krūro babhūva puruṣādhamaḥ
- 4
स त्वायुषि परिक्षीणे जगामानीप्सितां गतिम्
गोमायुत्वं च सम्प्राप्तो दूषितः पूर्वकर्मणा
sa tvāyuṣi parikṣīṇe jagāmānīpsitāṃ gatim
gomāyutvaṃ ca samprāpto dūṣitaḥ pūrvakarmaṇā
- 5
संस्मृत्य पूर्वजातिं स निर्वेदं परमं गतः
न भक्षयति मांसानि परैर् उपहृतान्यपि
saṃsmṛtya pūrvajātiṃ sa nirvedaṃ paramaṃ gataḥ
na bhakṣayati māṃsāni parair upahṛtānyapi
- 6
अहिंस्रः सर्वभूतेषु सत्यवाक्सुदृढव्रतः
चकार च यथाकामम् आहारं पतितैः फलैः
ahiṃsraḥ sarvabhūteṣu satyavāksudṛḍhavrataḥ
cakāra ca yathākāmam āhāraṃ patitaiḥ phalaiḥ
- 7
श्मशाने तस्य चावासो गोमायोः संमतो ऽभवत्
जन्मभूम्यनुरोधाच्च नान्यद्वासम् अरोचयत्
śmaśāne tasya cāvāso gomāyoḥ saṃmato 'bhavat
janmabhūmyanurodhācca nānyadvāsam arocayat
- 8
तस्य शौचम् अमृष्यन्तः सर्वे ते सहजातयः
चालयन्ति स्म तां बुद्धिं वचनैः प्रश्रयोत्तरैः
tasya śaucam amṛṣyantaḥ sarve te sahajātayaḥ
cālayanti sma tāṃ buddhiṃ vacanaiḥ praśrayottaraiḥ
- 9
वसन्पितृवने रौद्रे शौचं लप्सितुम् इच्छसि
इयं विप्रतिपत्तिस्ते यदा त्वं पिशिताशनः
vasanpitṛvane raudre śaucaṃ lapsitum icchasi
iyaṃ vipratipattiste yadā tvaṃ piśitāśanaḥ
- 10
तत्समो वा भवास्माभिर्भक्ष्यान्दास्यामहे वयम्
भुङ्क्ष्व शौचं परित्यज्य यद्धि भुक्तं तद् अस्ति ते
tatsamo vā bhavāsmābhirbhakṣyāndāsyāmahe vayam
bhuṅkṣva śaucaṃ parityajya yaddhi bhuktaṃ tad asti te
- 11
इति तेषां वचः श्रुत्वा प्रत्युवाच समाहितः
मधुरैः प्रश्रितैर्वाक्यैर्हेतुमद्भिर् अनिष्ठुरैः
iti teṣāṃ vacaḥ śrutvā pratyuvāca samāhitaḥ
madhuraiḥ praśritairvākyairhetumadbhir aniṣṭhuraiḥ
- 12
अप्रमाणं प्रसूतिर्मे शीलतः क्रियते कुलम्
प्रार्थयिष्ये तु तत्कर्म येन विस्तीर्यते यशः
apramāṇaṃ prasūtirme śīlataḥ kriyate kulam
prārthayiṣye tu tatkarma yena vistīryate yaśaḥ
- 13
श्मशाने यदि वासो मे समाधिर्मे निशाम्यताम्
आत्मा फलति कर्माणि नाश्रमो धर्मलक्षणम्
śmaśāne yadi vāso me samādhirme niśāmyatām
ātmā phalati karmāṇi nāśramo dharmalakṣaṇam
- 14
आश्रमे यो द्विजं हन्याद्गां वा दद्याद् अनाश्रमे
किं नु तत्पातकं न स्यात्तद्वा दत्तं वृथा भवेत्
āśrame yo dvijaṃ hanyādgāṃ vā dadyād anāśrame
kiṃ nu tatpātakaṃ na syāttadvā dattaṃ vṛthā bhavet
- 15
भवन्तः सर्वलोभेन केवलं भक्षणे रताः
अनुबन्धे तु ये दोषास्तान्न पश्यन्ति मोहिताः
bhavantaḥ sarvalobhena kevalaṃ bhakṣaṇe ratāḥ
anubandhe tu ye doṣāstānna paśyanti mohitāḥ
- 16
अप्रत्ययकृतां गर्ह्याम् अर्थापनयदूषिताम्
इह चामुत्र चानिष्टां तस्माद्वृत्तिं न रोचये
apratyayakṛtāṃ garhyām arthāpanayadūṣitām
iha cāmutra cāniṣṭāṃ tasmādvṛttiṃ na rocaye
- 17
तं शुचिं पण्डितं मत्वा शार्दूलः ख्यातविक्रमः
कृत्वात्मसदृशां पूजां साचिव्ये ऽवर्धयत्स्वयम्
taṃ śuciṃ paṇḍitaṃ matvā śārdūlaḥ khyātavikramaḥ
kṛtvātmasadṛśāṃ pūjāṃ sācivye 'vardhayatsvayam
- 18
सौम्य विज्ञातरूपस्त्वं गच्छ यात्रां मया सह
व्रियन्ताम् ईप्सिता भोगाः परिहार्याश्च पुष्कलाः
saumya vijñātarūpastvaṃ gaccha yātrāṃ mayā saha
vriyantām īpsitā bhogāḥ parihāryāśca puṣkalāḥ
- 19
तीक्ष्णा वयम् इति ख्याता भवतो ज्ञापयामहे
मृदुपूर्वं घातिनस्ते श्रेयश्चाधिगमिष्यति
tīkṣṇā vayam iti khyātā bhavato jñāpayāmahe
mṛdupūrvaṃ ghātinaste śreyaścādhigamiṣyati
- 20
अथ सम्पूज्य तद्वाक्यं मृगेन्द्रस्य महात्मनः
गोमायुः प्रश्रितं वाक्यं बभाषे किंचिद् आनतः
atha sampūjya tadvākyaṃ mṛgendrasya mahātmanaḥ
gomāyuḥ praśritaṃ vākyaṃ babhāṣe kiṃcid ānataḥ
- 21
सदृशं मृगराजैतत्तव वाक्यं मदन्तरे
यत्सहायान्मृगयसे धर्मार्थकुशलाञ्शुचीन्
sadṛśaṃ mṛgarājaitattava vākyaṃ madantare
yatsahāyānmṛgayase dharmārthakuśalāñśucīn
- 22
न शक्यम् अनमात्येन महत्त्वम् अनुशासितुम्
दुष्टामात्येन वा वीर शरीरपरिपन्थिना
na śakyam anamātyena mahattvam anuśāsitum
duṣṭāmātyena vā vīra śarīraparipanthinā
- 23
सहायान् अनुरक्तांस्तु यतेतानुपसंहितान्
परस्परम् असंघुष्टान्विजिगीषून् अलोलुपान्
sahāyān anuraktāṃstu yatetānupasaṃhitān
parasparam asaṃghuṣṭānvijigīṣūn alolupān
- 24
तान् अतीतोपधान्प्राज्ञान्हिते युक्तान्मनस्विनः
पूजयेथा महाभागान्यथाचार्यान्यथा पितॄन्
tān atītopadhānprājñānhite yuktānmanasvinaḥ
pūjayethā mahābhāgānyathācāryānyathā pitṝn
- 25
न त्वेवं मम संतोषाद्रोचते ऽन्यन्मृगाधिप
न कामये सुखान्भोगान् ऐश्वर्यं वा त्वदाश्रयम्
na tvevaṃ mama saṃtoṣādrocate 'nyanmṛgādhipa
na kāmaye sukhānbhogān aiśvaryaṃ vā tvadāśrayam
- 26
न योक्ष्यति हि मे शीलं तव भृत्यैः पुरातनैः
ते त्वां विभेदयिष्यन्ति दुःखशीला मदन्तरे
na yokṣyati hi me śīlaṃ tava bhṛtyaiḥ purātanaiḥ
te tvāṃ vibhedayiṣyanti duḥkhaśīlā madantare
- 27
संश्रयः श्लाघनीयस्त्वम् अन्येषाम् अपि भास्वताम्
कृतात्मा सुमहाभागः पापकेष्वप्यदारुणः
saṃśrayaḥ ślāghanīyastvam anyeṣām api bhāsvatām
kṛtātmā sumahābhāgaḥ pāpakeṣvapyadāruṇaḥ
- 28
दीर्घदर्शी महोत्साहः स्थूललक्ष्यो महाबलः
कृती चामोघकर्तासि भाव्यैश्च समलंकृतः
dīrghadarśī mahotsāhaḥ sthūlalakṣyo mahābalaḥ
kṛtī cāmoghakartāsi bhāvyaiśca samalaṃkṛtaḥ
- 29
किं तु स्वेनास्मि संतुष्टो दुःखा वृत्तिर् अनुष्ठिता
सेवायाश्चापि नाभिज्ञः स्वच्छन्देन वनेचरः
kiṃ tu svenāsmi saṃtuṣṭo duḥkhā vṛttir anuṣṭhitā
sevāyāścāpi nābhijñaḥ svacchandena vanecaraḥ
- 30
राजोपक्रोशदोषाश्च सर्वे संश्रयवासिनाम्
वनचर्या च निःसङ्गा निर्भया निरवग्रहा
rājopakrośadoṣāśca sarve saṃśrayavāsinām
vanacaryā ca niḥsaṅgā nirbhayā niravagrahā

