23 shlokas
- 1
मनुर् उवाच
यद् इन्द्रियैस्तूपकृतान्पुरस्तात्प्राप्तान्गुणान्संस्मरते चिराय
तेष्विन्द्रियेषूपहतेषु पश्चात्स बुद्धिरूपः परमः स्वभावः
manur uvāca
yad indriyaistūpakṛtānpurastātprāptānguṇānsaṃsmarate cirāya
teṣvindriyeṣūpahateṣu paścātsa buddhirūpaḥ paramaḥ svabhāvaḥ
- 2
यथेन्द्रियार्थान्युगपत्समस्तान्नावेक्षते कृत्स्नम् अतुल्यकालम्
यथाबलं संचरते स विद्वांस्तस्मात्स एकः परमः शरीरी
yathendriyārthānyugapatsamastānnāvekṣate kṛtsnam atulyakālam
yathābalaṃ saṃcarate sa vidvāṃstasmātsa ekaḥ paramaḥ śarīrī
- 3
रजस्तमः सत्त्वम् अथो तृतीयं गच्छत्यसौ ज्ञानगुणान्विरूपान्
तथेन्द्रियाण्याविशते शरीरी हुताशनं वायुर् इवेन्धनस्थम्
rajastamaḥ sattvam atho tṛtīyaṃ gacchatyasau jñānaguṇānvirūpān
tathendriyāṇyāviśate śarīrī hutāśanaṃ vāyur ivendhanastham
- 4
न चक्षुषा पश्यति रूपम् आत्मनो न पश्यति स्पर्शम् इन्द्रियेन्द्रियम्
न श्रोत्रलिङ्गं श्रवणे निदर्शनं तथागतं पश्यति तद्विनश्यति
na cakṣuṣā paśyati rūpam ātmano na paśyati sparśam indriyendriyam
na śrotraliṅgaṃ śravaṇe nidarśanaṃ tathāgataṃ paśyati tadvinaśyati
- 5
श्रोत्रादीनि न पश्यन्ति स्वं स्वम् आत्मानम् आत्मना
सर्वज्ञः सर्वदर्शी च क्षेत्रज्ञस्तानि पश्यति
śrotrādīni na paśyanti svaṃ svam ātmānam ātmanā
sarvajñaḥ sarvadarśī ca kṣetrajñastāni paśyati
- 6
यथा हिमवतः पार्श्वं पृष्ठं चन्द्रमसो यथा
न दृष्टपूर्वं मनुजैर्न च तन्नास्ति तावता
yathā himavataḥ pārśvaṃ pṛṣṭhaṃ candramaso yathā
na dṛṣṭapūrvaṃ manujairna ca tannāsti tāvatā
- 7
तद्वद्भूतेषु भूतात्मा सूक्ष्मो ज्ञानात्मवान् असौ
अदृष्टपूर्वश्चक्षुर्भ्यां न चासौ नास्ति तावता
tadvadbhūteṣu bhūtātmā sūkṣmo jñānātmavān asau
adṛṣṭapūrvaścakṣurbhyāṃ na cāsau nāsti tāvatā
- 8
पश्यन्न् अपि यथा लक्ष्म जगत्सोमे न विन्दति
एवम् अस्ति न वेत्येतन्न च तन्न परायणम्
paśyann api yathā lakṣma jagatsome na vindati
evam asti na vetyetanna ca tanna parāyaṇam
- 9
रूपवन्तम् अरूपत्वाद् उदयास्तमये बुधाः
धिया समनुपश्यन्ति तद्गताः सवितुर्गतिम्
rūpavantam arūpatvād udayāstamaye budhāḥ
dhiyā samanupaśyanti tadgatāḥ saviturgatim
- 10
तथा बुद्धिप्रदीपेन दूरस्थं सुविपश्चितः
प्रत्यासन्नं निनीषन्ति ज्ञेयं ज्ञानाभिसंहितम्
tathā buddhipradīpena dūrasthaṃ suvipaścitaḥ
pratyāsannaṃ ninīṣanti jñeyaṃ jñānābhisaṃhitam
- 11
न हि खल्वनुपायेन कश्चिद् अर्थो ऽभिसिध्यति
सूत्रजालैर्यथा मत्स्यान्बध्नन्ति जलजीविनः
na hi khalvanupāyena kaścid artho 'bhisidhyati
sūtrajālairyathā matsyānbadhnanti jalajīvinaḥ
- 12
मृगैर्मृगाणां ग्रहणं पक्षिणां पक्षिभिर्यथा
गजानां च गजैर् एवं ज्ञेयं ज्ञानेन गृह्यते
mṛgairmṛgāṇāṃ grahaṇaṃ pakṣiṇāṃ pakṣibhiryathā
gajānāṃ ca gajair evaṃ jñeyaṃ jñānena gṛhyate
- 13
अहिर् एव ह्यहेः पादान्पश्यतीति निदर्शनम्
तद्वन्मूर्तिषु मूर्तिष्ठं ज्ञेयं ज्ञानेन पश्यति
ahir eva hyaheḥ pādānpaśyatīti nidarśanam
tadvanmūrtiṣu mūrtiṣṭhaṃ jñeyaṃ jñānena paśyati
- 14
नोत्सहन्ते यथा वेत्तुम् इन्द्रियैर् इन्द्रियाण्यपि
तथैवेह परा बुद्धिः परं बुद्ध्या न पश्यति
notsahante yathā vettum indriyair indriyāṇyapi
tathaiveha parā buddhiḥ paraṃ buddhyā na paśyati
- 15
यथा चन्द्रो ह्यमावास्याम् अलिङ्गत्वान्न दृश्यते
न च नाशो ऽस्य भवति तथा विद्धि शरीरिणम्
yathā candro hyamāvāsyām aliṅgatvānna dṛśyate
na ca nāśo 'sya bhavati tathā viddhi śarīriṇam
- 16
क्षीणकोशो ह्यमावास्यां चन्द्रमा न प्रकाशते
तद्वन्मूर्तिवियुक्तः सञ्शरीरी नोपलभ्यते
kṣīṇakośo hyamāvāsyāṃ candramā na prakāśate
tadvanmūrtiviyuktaḥ sañśarīrī nopalabhyate
- 17
यथा कोशान्तरं प्राप्य चन्द्रमा भ्राजते पुनः
तद्वल्लिङ्गान्तरं प्राप्य शरीरी भ्राजते पुनः
yathā kośāntaraṃ prāpya candramā bhrājate punaḥ
tadvalliṅgāntaraṃ prāpya śarīrī bhrājate punaḥ
- 18
जन्मवृद्धिक्षयश्चास्य प्रत्यक्षेणोपलभ्यते
सा तु चन्द्रमसो व्यक्तिर्न तु तस्य शरीरिणः
janmavṛddhikṣayaścāsya pratyakṣeṇopalabhyate
sā tu candramaso vyaktirna tu tasya śarīriṇaḥ
- 19
उत्पत्तिवृद्धिव्ययतो यथा स इति गृह्यते
चन्द्र एव त्वमावास्यां तथा भवति मूर्तिमान्
utpattivṛddhivyayato yathā sa iti gṛhyate
candra eva tvamāvāsyāṃ tathā bhavati mūrtimān
- 20
नाभिसर्पद्विमुञ्चद्वा शशिनं दृश्यते तमः
विसृजंश्चोपसर्पंश्च तद्वत्पश्य शरीरिणम्
nābhisarpadvimuñcadvā śaśinaṃ dṛśyate tamaḥ
visṛjaṃścopasarpaṃśca tadvatpaśya śarīriṇam
- 21
यथा चन्द्रार्कसंयुक्तं तमस्तद् उपलभ्यते
तद्वच्छरीरसंयुक्तः शरीरीत्युपलभ्यते
yathā candrārkasaṃyuktaṃ tamastad upalabhyate
tadvaccharīrasaṃyuktaḥ śarīrītyupalabhyate
- 22
यथा चन्द्रार्कनिर्मुक्तः स राहुर्नोपलभ्यते
तद्वच्छरीरनिर्मुक्तः शरीरी नोपलभ्यते
yathā candrārkanirmuktaḥ sa rāhurnopalabhyate
tadvaccharīranirmuktaḥ śarīrī nopalabhyate
- 23
यथा चन्द्रो ह्यमावास्यां नक्षत्रैर्युज्यते गतः
तद्वच्छरीरनिर्मुक्तः फलैर्युज्यति कर्मणः
yathā candro hyamāvāsyāṃ nakṣatrairyujyate gataḥ
tadvaccharīranirmuktaḥ phalairyujyati karmaṇaḥ

