44 shlokas
- 1
भीष्म उवाच
अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम्
निदर्शनकरं लोके सज्जनाचरितं सदा
bhīṣma uvāca
atrāpyudāharantīmam itihāsaṃ purātanam
nidarśanakaraṃ loke sajjanācaritaṃ sadā
- 2
अस्यैवार्थस्य सदृशं यच्छ्रुतं मे तपोवने
जामदग्न्यस्य रामस्य यद् उक्तम् ऋषिसत्तमैः
asyaivārthasya sadṛśaṃ yacchrutaṃ me tapovane
jāmadagnyasya rāmasya yad uktam ṛṣisattamaiḥ
- 3
वने महति कस्मिंश्चिद् अमनुष्यनिषेविते
ऋषिर्मूलफलाहारो नियतो नियतेन्द्रियः
vane mahati kasmiṃścid amanuṣyaniṣevite
ṛṣirmūlaphalāhāro niyato niyatendriyaḥ
- 4
दीक्षादमपरः शान्तः स्वाध्यायपरमः शुचिः
उपवासविशुद्धात्मा सततं सत्पथे स्थितः
dīkṣādamaparaḥ śāntaḥ svādhyāyaparamaḥ śuciḥ
upavāsaviśuddhātmā satataṃ satpathe sthitaḥ
- 5
तस्य संदृश्य सद्भावम् उपविष्टस्य धीमतः
सर्वसत्त्वाः समीपस्था भवन्ति वनचारिणः
tasya saṃdṛśya sadbhāvam upaviṣṭasya dhīmataḥ
sarvasattvāḥ samīpasthā bhavanti vanacāriṇaḥ
- 6
सिंहव्याघ्राः सशरभा मत्ताश्चैव महागजाः
द्वीपिनः खड्गभल्लूका ये चान्ये भीमदर्शनाः
siṃhavyāghrāḥ saśarabhā mattāścaiva mahāgajāḥ
dvīpinaḥ khaḍgabhallūkā ye cānye bhīmadarśanāḥ
- 7
ते सुखप्रश्नदाः सर्वे भवन्ति क्षतजाशनाः
तस्यर्षेः शिष्यवच्चैव न्यग्भूताः प्रियकारिणः
te sukhapraśnadāḥ sarve bhavanti kṣatajāśanāḥ
tasyarṣeḥ śiṣyavaccaiva nyagbhūtāḥ priyakāriṇaḥ
- 8
दत्त्वा च ते सुखप्रश्नं सर्वे यान्ति यथागतम्
ग्राम्यस्त्वेकः पशुस्तत्र नाजहाच्छ्वा महामुनिम्
dattvā ca te sukhapraśnaṃ sarve yānti yathāgatam
grāmyastvekaḥ paśustatra nājahācchvā mahāmunim
- 9
भक्तो ऽनुरक्तः सततम् उपवासकृशो ऽबलः
फलमूलोत्कराहारः शान्तः शिष्टाकृतिर्यथा
bhakto 'nuraktaḥ satatam upavāsakṛśo 'balaḥ
phalamūlotkarāhāraḥ śāntaḥ śiṣṭākṛtiryathā
- 10
तस्यर्षेर् उपविष्टस्य पादमूले महामुनेः
मनुष्यवद्गतो भावः स्नेहबद्धो ऽभवद्भृशम्
tasyarṣer upaviṣṭasya pādamūle mahāmuneḥ
manuṣyavadgato bhāvaḥ snehabaddho 'bhavadbhṛśam
- 11
ततो ऽभ्ययान्महावीर्यो द्वीपी क्षतजभोजनः
श्वार्थम् अत्यन्तसंदुष्टः क्रूरः काल इवान्तकः
tato 'bhyayānmahāvīryo dvīpī kṣatajabhojanaḥ
śvārtham atyantasaṃduṣṭaḥ krūraḥ kāla ivāntakaḥ
- 12
लेलिह्यमानस्तृषितः पुच्छास्फोटनतत्परः
व्यादितास्यः क्षुधाभग्नः प्रार्थयानस्तदामिषम्
lelihyamānastṛṣitaḥ pucchāsphoṭanatatparaḥ
vyāditāsyaḥ kṣudhābhagnaḥ prārthayānastadāmiṣam
- 13
तं दृष्ट्वा क्रूरम् आयान्तं जीवितार्थी नराधिप
प्रोवाच श्वा मुनिं तत्र यत्तच्छृणु महामते
taṃ dṛṣṭvā krūram āyāntaṃ jīvitārthī narādhipa
provāca śvā muniṃ tatra yattacchṛṇu mahāmate
- 14
श्वशत्रुर्भगवन्न् अत्र द्वीपी मां हन्तुम् इच्छति
त्वत्प्रसादाद्भयं न स्यात्तस्मान्मम महामुने
śvaśatrurbhagavann atra dvīpī māṃ hantum icchati
tvatprasādādbhayaṃ na syāttasmānmama mahāmune
- 15
मुनिर् उवाच
न भयं द्वीपिनः कार्यं मृत्युतस्ते कथंचन
एष श्वरूपरहितो द्वीपी भवसि पुत्रक
munir uvāca
na bhayaṃ dvīpinaḥ kāryaṃ mṛtyutaste kathaṃcana
eṣa śvarūparahito dvīpī bhavasi putraka
- 16
भीष्म उवाच
ततः श्वा द्वीपितां नीतो जाम्बूनदनिभाकृतिः
चित्राङ्गो विस्फुरन्हृष्टो वने वसति निर्भयः
bhīṣma uvāca
tataḥ śvā dvīpitāṃ nīto jāmbūnadanibhākṛtiḥ
citrāṅgo visphuranhṛṣṭo vane vasati nirbhayaḥ
- 17
ततो ऽभ्ययान्महारौद्रो व्यादितास्यः क्षुधान्वितः
द्वीपिनं लेलिहद्वक्त्रो व्याघ्रो रुधिरलालसः
tato 'bhyayānmahāraudro vyāditāsyaḥ kṣudhānvitaḥ
dvīpinaṃ lelihadvaktro vyāghro rudhiralālasaḥ
- 18
व्याघ्रं दृष्ट्वा क्षुधाभग्नं दंष्ट्रिणं वनगोचरम्
द्वीपी जीवितरक्षार्थम् ऋषिं शरणम् एयिवान्
vyāghraṃ dṛṣṭvā kṣudhābhagnaṃ daṃṣṭriṇaṃ vanagocaram
dvīpī jīvitarakṣārtham ṛṣiṃ śaraṇam eyivān
- 19
ततः संवासजं स्नेहम् ऋषिणा कुर्वता सदा
स द्वीपी व्याघ्रतां नीतो रिपुभिर्बलवत्तरः
ततो दृष्ट्वा स शार्दूलो नाभ्यहंस्तं विशां पते
tataḥ saṃvāsajaṃ sneham ṛṣiṇā kurvatā sadā
sa dvīpī vyāghratāṃ nīto ripubhirbalavattaraḥ
tato dṛṣṭvā sa śārdūlo nābhyahaṃstaṃ viśāṃ pate
- 20
स तु श्वा व्याघ्रतां प्राप्य बलवान्पिशिताशनः
न मूलफलभोगेषु स्पृहाम् अप्यकरोत्तदा
sa tu śvā vyāghratāṃ prāpya balavānpiśitāśanaḥ
na mūlaphalabhogeṣu spṛhām apyakarottadā
- 21
यथा मृगपतिर्नित्यं प्रकाङ्क्षति वनौकसः
तथैव स महाराज व्याघ्रः समभवत्तदा
yathā mṛgapatirnityaṃ prakāṅkṣati vanaukasaḥ
tathaiva sa mahārāja vyāghraḥ samabhavattadā
- 22
व्याघ्रस्तूटजमूलस्थस्तृप्तः सुप्तो हतैर्मृगैः
नागश्चागात्तम् उद्देशं मत्तो मेघ इवोत्थितः
vyāghrastūṭajamūlasthastṛptaḥ supto hatairmṛgaiḥ
nāgaścāgāttam uddeśaṃ matto megha ivotthitaḥ
- 23
प्रभिन्नकरटः प्रांशुः पद्मी विततमस्तकः
सुविषाणो महाकायो मेघगम्भीरनिस्वनः
prabhinnakaraṭaḥ prāṃśuḥ padmī vitatamastakaḥ
suviṣāṇo mahākāyo meghagambhīranisvanaḥ
- 24
तं दृष्ट्वा कुञ्जरं मत्तम् आयान्तं मदगर्वितम्
व्याघ्रो हस्तिभयात्त्रस्तस्तम् ऋषिं शरणं ययौ
taṃ dṛṣṭvā kuñjaraṃ mattam āyāntaṃ madagarvitam
vyāghro hastibhayāttrastastam ṛṣiṃ śaraṇaṃ yayau
- 25
ततो ऽनयत्कुञ्जरतां तं व्याघ्रम् ऋषिसत्तमः
महामेघोपमं दृष्ट्वा तं स भीतो ऽभवद्गजः
tato 'nayatkuñjaratāṃ taṃ vyāghram ṛṣisattamaḥ
mahāmeghopamaṃ dṛṣṭvā taṃ sa bhīto 'bhavadgajaḥ
- 26
ततः कमलषण्डानि शल्लकीगहनानि च
व्यचरत्स मुदा युक्तः पद्मरेणुविभूषितः
tataḥ kamalaṣaṇḍāni śallakīgahanāni ca
vyacaratsa mudā yuktaḥ padmareṇuvibhūṣitaḥ
- 27
कदाचिद्रममाणस्य हस्तिनः सुमुखं तदा
ऋषेस्तस्योटजस्थस्य कालो ऽगच्छन्निशानिशम्
kadācidramamāṇasya hastinaḥ sumukhaṃ tadā
ṛṣestasyoṭajasthasya kālo 'gacchanniśāniśam
- 28
अथाजगाम तं देशं केसरी केसरारुणः
गिरिकन्दरजो भीमः सिंहो नागकुलान्तकः
athājagāma taṃ deśaṃ kesarī kesarāruṇaḥ
girikandarajo bhīmaḥ siṃho nāgakulāntakaḥ
- 29
तं दृष्ट्वा सिंहम् आयान्तं नागः सिंहभयाकुलः
ऋषिं शरणम् आपेदे वेपमानो भयातुरः
taṃ dṛṣṭvā siṃham āyāntaṃ nāgaḥ siṃhabhayākulaḥ
ṛṣiṃ śaraṇam āpede vepamāno bhayāturaḥ
- 30
ततः स सिंहतां नीतो नागेन्द्रो मुनिना तदा
वन्यं नागणयत्सिंहं तुल्यजातिसमन्वयात्
tataḥ sa siṃhatāṃ nīto nāgendro muninā tadā
vanyaṃ nāgaṇayatsiṃhaṃ tulyajātisamanvayāt

