48 shlokas
- 1
वसिष्ठ उवाच
एवम् अप्रतिबुद्धत्वाद् अबुद्धम् अनुवर्तते
देहाद्देहसहस्राणि तथा समभिपद्यते
vasiṣṭha uvāca
evam apratibuddhatvād abuddham anuvartate
dehāddehasahasrāṇi tathā samabhipadyate
- 2
तिर्यग्योनिसहस्रेषु कदाचिद्देवतास्वपि
उपपद्यति संयोगाद्गुणैः सह गुणक्षयात्
tiryagyonisahasreṣu kadāciddevatāsvapi
upapadyati saṃyogādguṇaiḥ saha guṇakṣayāt
- 3
मानुषत्वाद्दिवं याति दिवो मानुष्यम् एव च
मानुष्यान्निरयस्थानम् आनन्त्यं प्रतिपद्यते
mānuṣatvāddivaṃ yāti divo mānuṣyam eva ca
mānuṣyānnirayasthānam ānantyaṃ pratipadyate
- 4
कोशकारो यथात्मानं कीटः समनुरुन्धति
सूत्रतन्तुगुणैर्नित्यं तथायम् अगुणो गुणैः
kośakāro yathātmānaṃ kīṭaḥ samanurundhati
sūtratantuguṇairnityaṃ tathāyam aguṇo guṇaiḥ
- 5
द्वंद्वम् एति च निर्द्वंद्वस्तासु तास्विह योनिषु
शीर्षरोगे ऽक्षिरोगे च दन्तशूले गलग्रहे
dvaṃdvam eti ca nirdvaṃdvastāsu tāsviha yoniṣu
śīrṣaroge 'kṣiroge ca dantaśūle galagrahe
- 6
जलोदरे ऽर्शसां रोगे ज्वरगण्डविषूचिके
श्वित्रे कुष्ठे ऽग्निदाहे च सिध्मापस्मारयोर् अपि
jalodare 'rśasāṃ roge jvaragaṇḍaviṣūcike
śvitre kuṣṭhe 'gnidāhe ca sidhmāpasmārayor api
- 7
यानि चान्यानि द्वंद्वानि प्राकृतानि शरीरिषु
उत्पद्यन्ते विचित्राणि तान्येषो ऽप्यभिमन्यते
अभिमन्यत्यभीमानात्तथैव सुकृतान्यपि
yāni cānyāni dvaṃdvāni prākṛtāni śarīriṣu
utpadyante vicitrāṇi tānyeṣo 'pyabhimanyate
abhimanyatyabhīmānāttathaiva sukṛtānyapi
- 8
एकवासाश्च दुर्वासाः शायी नित्यम् अधस्तथा
मण्डूकशायी च तथा वीरासनगतस्तथा
ekavāsāśca durvāsāḥ śāyī nityam adhastathā
maṇḍūkaśāyī ca tathā vīrāsanagatastathā
- 9
चीरधारणम् आकाशे शयनं स्थानम् एव च
इष्टकाप्रस्तरे चैव कण्टकप्रस्तरे तथा
cīradhāraṇam ākāśe śayanaṃ sthānam eva ca
iṣṭakāprastare caiva kaṇṭakaprastare tathā
- 10
भस्मप्रस्तरशायी च भूमिशय्यानुलेपनः
वीरस्थानाम्बुपङ्के च शयनं फलकेषु च
bhasmaprastaraśāyī ca bhūmiśayyānulepanaḥ
vīrasthānāmbupaṅke ca śayanaṃ phalakeṣu ca
- 11
विविधासु च शय्यासु फलगृद्ध्यान्वितो ऽफलः
मुञ्जमेखलनग्नत्वं क्षौमकृष्णाजिनानि च
vividhāsu ca śayyāsu phalagṛddhyānvito 'phalaḥ
muñjamekhalanagnatvaṃ kṣaumakṛṣṇājināni ca
- 12
शाणीवालपरीधानो व्याघ्रचर्मपरिच्छदः
सिंहचर्मपरीधानः पट्टवासास्तथैव च
śāṇīvālaparīdhāno vyāghracarmaparicchadaḥ
siṃhacarmaparīdhānaḥ paṭṭavāsāstathaiva ca
- 13
कीटकावसनश्चैव चीरवासास्तथैव च
वस्त्राणि चान्यानि बहून्यभिमन्यत्यबुद्धिमान्
kīṭakāvasanaścaiva cīravāsāstathaiva ca
vastrāṇi cānyāni bahūnyabhimanyatyabuddhimān
- 14
भोजनानि विचित्राणि रत्नानि विविधानि च
एकवस्त्रान्तराशित्वम् एककालिकभोजनम्
bhojanāni vicitrāṇi ratnāni vividhāni ca
ekavastrāntarāśitvam ekakālikabhojanam
- 15
चतुर्थाष्टमकालश्च षष्ठकालिक एव च
षड्रात्रभोजनश्चैव तथैवाष्टाहभोजनः
caturthāṣṭamakālaśca ṣaṣṭhakālika eva ca
ṣaḍrātrabhojanaścaiva tathaivāṣṭāhabhojanaḥ
- 16
सप्तरात्रदशाहारो द्वादशाहार एव च
मासोपवासी मूलाशी फलाहारस्तथैव च
saptarātradaśāhāro dvādaśāhāra eva ca
māsopavāsī mūlāśī phalāhārastathaiva ca
- 17
वायुभक्षो ऽम्बुपिण्याकगोमयादन एव च
गोमूत्रभोजनश्चैव शाकपुष्पाद एव च
vāyubhakṣo 'mbupiṇyākagomayādana eva ca
gomūtrabhojanaścaiva śākapuṣpāda eva ca
- 18
शैवालभोजनश्चैव तथाचामेन वर्तयन्
वर्तयञ्शीर्णपर्णैश्च प्रकीर्णफलभोजनः
śaivālabhojanaścaiva tathācāmena vartayan
vartayañśīrṇaparṇaiśca prakīrṇaphalabhojanaḥ
- 19
विविधानि च कृच्छ्राणि सेवते सुखकाङ्क्षया
चान्द्रायणानि विधिवल्लिङ्गानि विविधानि च
vividhāni ca kṛcchrāṇi sevate sukhakāṅkṣayā
cāndrāyaṇāni vidhivalliṅgāni vividhāni ca
- 20
चातुराश्रम्यपन्थानम् आश्रयत्याश्रमान् अपि
उपासीनश्च पाषण्डान्गुहाः शैलांस्तथैव च
cāturāśramyapanthānam āśrayatyāśramān api
upāsīnaśca pāṣaṇḍānguhāḥ śailāṃstathaiva ca
- 21
विविक्ताश्च शिलाछायास्तथा प्रस्रवणानि च
विविधानि च जप्यानि विविधानि व्रतानि च
viviktāśca śilāchāyāstathā prasravaṇāni ca
vividhāni ca japyāni vividhāni vratāni ca
- 22
नियमान्सुविचित्रांश्च विविधानि तपांसि च
यज्ञांश्च विविधाकारान्विधींश्च विविधांस्तथा
niyamānsuvicitrāṃśca vividhāni tapāṃsi ca
yajñāṃśca vividhākārānvidhīṃśca vividhāṃstathā
- 23
वणिक्पथं द्विजक्षत्रं वैश्यशूद्रं तथैव च
दानं च विविधाकारं दीनान्धकृपणेष्वपि
vaṇikpathaṃ dvijakṣatraṃ vaiśyaśūdraṃ tathaiva ca
dānaṃ ca vividhākāraṃ dīnāndhakṛpaṇeṣvapi
- 24
अभिमन्यत्यसंबोधात्तथैव त्रिविधान्गुणान्
सत्त्वं रजस्तमश्चैव धर्मार्थौ काम एव च
प्रकृत्यात्मानम् एवात्मा एवं प्रविभजत्युत
abhimanyatyasaṃbodhāttathaiva trividhānguṇān
sattvaṃ rajastamaścaiva dharmārthau kāma eva ca
prakṛtyātmānam evātmā evaṃ pravibhajatyuta
- 25
स्वधाकारवषट्कारौ स्वाहाकारनमस्क्रियाः
याजनाध्यापनं दानं तथैवाहुः प्रतिग्रहम्
यजनाध्ययने चैव यच्चान्यद् अपि किंचन
svadhākāravaṣaṭkārau svāhākāranamaskriyāḥ
yājanādhyāpanaṃ dānaṃ tathaivāhuḥ pratigraham
yajanādhyayane caiva yaccānyad api kiṃcana
- 26
जन्ममृत्युविवादे च तथा विशसने ऽपि च
शुभाशुभमयं सर्वम् एतद् आहुः क्रियापथम्
janmamṛtyuvivāde ca tathā viśasane 'pi ca
śubhāśubhamayaṃ sarvam etad āhuḥ kriyāpatham
- 27
प्रकृतिः कुरुते देवी महाप्रलयम् एव च
दिवसान्ते गुणान् एतान् अभ्येत्यैको ऽवतिष्ठति
prakṛtiḥ kurute devī mahāpralayam eva ca
divasānte guṇān etān abhyetyaiko 'vatiṣṭhati
- 28
रश्मिजालम् इवादित्यस्तत्कालेन नियच्छति
एवम् एषो ऽसकृत्सर्वं क्रीडार्थम् अभिमन्यते
raśmijālam ivādityastatkālena niyacchati
evam eṣo 'sakṛtsarvaṃ krīḍārtham abhimanyate
- 29
आत्मरूपगुणान् एतान्विविधान्हृदयप्रियान्
एवम् एव विकुर्वाणः सर्गप्रलयकर्मणी
ātmarūpaguṇān etānvividhānhṛdayapriyān
evam eva vikurvāṇaḥ sargapralayakarmaṇī
- 30
क्रियाक्रिया पथे रक्तस्त्रिगुणस्त्रिगुणातिगः
क्रियाक्रियापथोपेतस्तथा तद् इति मन्यते
kriyākriyā pathe raktastriguṇastriguṇātigaḥ
kriyākriyāpathopetastathā tad iti manyate

