32 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
आचारस्य विधिं तात प्रोच्यमानं त्वयानघ
श्रोतुम् इच्छामि धर्मज्ञ सर्वज्ञो ह्यसि मे मतः
yudhiṣṭhira uvāca
ācārasya vidhiṃ tāta procyamānaṃ tvayānagha
śrotum icchāmi dharmajña sarvajño hyasi me mataḥ
- 2
भीष्म उवाच
दुराचारा दुर्विचेष्टा दुष्प्रज्ञाः प्रियसाहसाः
असन्तो ह्यभिविख्याताः सन्तश्चाचारलक्षणाः
bhīṣma uvāca
durācārā durviceṣṭā duṣprajñāḥ priyasāhasāḥ
asanto hyabhivikhyātāḥ santaścācāralakṣaṇāḥ
- 3
पुरीषं यदि वा मूत्रं ये न कुर्वन्ति मानवाः
राजमार्गे गवां मध्ये धान्यमध्ये च ते शुभाः
purīṣaṃ yadi vā mūtraṃ ye na kurvanti mānavāḥ
rājamārge gavāṃ madhye dhānyamadhye ca te śubhāḥ
- 4
शौचम् आवश्यकं कृत्वा देवतानां च तर्पणम्
धर्मम् आहुर्मनुष्याणाम् उपस्पृश्य नदीं तरेत्
śaucam āvaśyakaṃ kṛtvā devatānāṃ ca tarpaṇam
dharmam āhurmanuṣyāṇām upaspṛśya nadīṃ taret
- 5
सूर्यं सदोपतिष्ठेत न स्वप्याद्भास्करोदये
सायं प्रातर्जपन्संध्यां तिष्ठेत्पूर्वां तथापराम्
sūryaṃ sadopatiṣṭheta na svapyādbhāskarodaye
sāyaṃ prātarjapansaṃdhyāṃ tiṣṭhetpūrvāṃ tathāparām
- 6
पञ्चार्द्रो भोजनं कुर्यात्प्राङ्मुखो मौनम् आस्थितः
न निन्देद् अन्नभक्ष्यांश्च स्वाद्वस्वादु च भक्षयेत्
pañcārdro bhojanaṃ kuryātprāṅmukho maunam āsthitaḥ
na ninded annabhakṣyāṃśca svādvasvādu ca bhakṣayet
- 7
नार्द्रपाणिः समुत्तिष्ठेन्नार्द्रपादः स्वपेन्निशि
देवर्षिनारदप्रोक्तम् एतद् आचारलक्षणम्
nārdrapāṇiḥ samuttiṣṭhennārdrapādaḥ svapenniśi
devarṣināradaproktam etad ācāralakṣaṇam
- 8
शुचिकामम् अनड्वाहं देवगोष्ठं चतुष्पथम्
ब्राह्मणं धार्मिकं चैव नित्यं कुर्यात्प्रदक्षिणम्
śucikāmam anaḍvāhaṃ devagoṣṭhaṃ catuṣpatham
brāhmaṇaṃ dhārmikaṃ caiva nityaṃ kuryātpradakṣiṇam
- 9
अतिथीनां च सर्वेषां प्रेष्याणां स्वजनस्य च
सामान्यं भोजनं भृत्यैः पुरुषस्य प्रशस्यते
atithīnāṃ ca sarveṣāṃ preṣyāṇāṃ svajanasya ca
sāmānyaṃ bhojanaṃ bhṛtyaiḥ puruṣasya praśasyate
- 10
सायं प्रातर्मनुष्याणाम् अशनं देवनिर्मितम्
नान्तरा भोजनं दृष्टम् उपवासी तथा भवेत्
sāyaṃ prātarmanuṣyāṇām aśanaṃ devanirmitam
nāntarā bhojanaṃ dṛṣṭam upavāsī tathā bhavet
- 11
होमकाले तथा जुह्वन्न् ऋतुकाले तथा व्रजन्
अनन्यस्त्रीजनः प्राज्ञो ब्रह्मचारी तथा भवेत्
homakāle tathā juhvann ṛtukāle tathā vrajan
ananyastrījanaḥ prājño brahmacārī tathā bhavet
- 12
अमृतं ब्राह्मणोच्छिष्टं जनन्या हृदयं कृतम्
उपासीत जनः सत्यं सत्यं सन्त उपासते
amṛtaṃ brāhmaṇocchiṣṭaṃ jananyā hṛdayaṃ kṛtam
upāsīta janaḥ satyaṃ satyaṃ santa upāsate
- 13
यजुषा संस्कृतं मांसं निवृत्तो मांसभक्षणात्
न भक्षयेद्वृथामांसं पृष्ठमांसं च वर्जयेत्
yajuṣā saṃskṛtaṃ māṃsaṃ nivṛtto māṃsabhakṣaṇāt
na bhakṣayedvṛthāmāṃsaṃ pṛṣṭhamāṃsaṃ ca varjayet
- 14
स्वदेशे परदेशे वा अतिथिं नोपवासयेत्
काम्यं कर्मफलं लब्ध्वा गुरूणाम् उपपादयेत्
svadeśe paradeśe vā atithiṃ nopavāsayet
kāmyaṃ karmaphalaṃ labdhvā gurūṇām upapādayet
- 15
गुरुभ्य आसनं देयं कर्तव्यं चाभिवादनम्
गुरून् अभ्यर्च्य युज्यन्ते आयुषा यशसा श्रिया
gurubhya āsanaṃ deyaṃ kartavyaṃ cābhivādanam
gurūn abhyarcya yujyante āyuṣā yaśasā śriyā
- 16
नेक्षेतादित्यम् उद्यन्तं न च नग्नां परस्त्रियम्
मैथुनं समये धर्म्यं गुह्यं चैव समाचरेत्
nekṣetādityam udyantaṃ na ca nagnāṃ parastriyam
maithunaṃ samaye dharmyaṃ guhyaṃ caiva samācaret
- 17
तीर्थानां हृदयं तीर्थं शुचीनां हृदयं शुचिः
सर्वम् आर्यकृतं शौचं वालसंस्पर्शनानि च
tīrthānāṃ hṛdayaṃ tīrthaṃ śucīnāṃ hṛdayaṃ śuciḥ
sarvam āryakṛtaṃ śaucaṃ vālasaṃsparśanāni ca
- 18
दर्शने दर्शने नित्यं सुखप्रश्नम् उदाहरेत्
सायं प्रातश्च विप्राणां प्रदिष्टम् अभिवादनम्
darśane darśane nityaṃ sukhapraśnam udāharet
sāyaṃ prātaśca viprāṇāṃ pradiṣṭam abhivādanam
- 19
देवगोष्ठे गवां मध्ये ब्राह्मणानां क्रियापथे
स्वाध्याये भोजने चैव दक्षिणं पाणिम् उद्धरेत्
devagoṣṭhe gavāṃ madhye brāhmaṇānāṃ kriyāpathe
svādhyāye bhojane caiva dakṣiṇaṃ pāṇim uddharet
- 20
पण्यानां शोभनं पण्यं कृषीणां बाद्यते कृषिः
बहुकारं च सस्यानां वाह्ये वाह्यं तथा गवाम्
paṇyānāṃ śobhanaṃ paṇyaṃ kṛṣīṇāṃ bādyate kṛṣiḥ
bahukāraṃ ca sasyānāṃ vāhye vāhyaṃ tathā gavām
- 21
सम्पन्नं भोजने नित्यं पानीये तर्पणं तथा
सुशृतं पायसे ब्रूयाद्यवाग्वां कृसरे तथा
sampannaṃ bhojane nityaṃ pānīye tarpaṇaṃ tathā
suśṛtaṃ pāyase brūyādyavāgvāṃ kṛsare tathā
- 22
श्मश्रुकर्मणि सम्प्राप्ते क्षुते स्नाने ऽथ भोजने
व्याधितानां च सर्वेषाम् आयुष्यम् अभिनन्दनम्
śmaśrukarmaṇi samprāpte kṣute snāne 'tha bhojane
vyādhitānāṃ ca sarveṣām āyuṣyam abhinandanam
- 23
प्रत्यादित्यं न मेहेत न पश्येद् आत्मनः शकृत्
सुतस्त्रिया च शयनं सहभोज्यं च वर्जयेत्
pratyādityaṃ na meheta na paśyed ātmanaḥ śakṛt
sutastriyā ca śayanaṃ sahabhojyaṃ ca varjayet
- 24
त्वंकारं नामधेयं च ज्येष्ठानां परिवर्जयेत्
अवराणां समानानाम् उभयेषां न दुष्यति
tvaṃkāraṃ nāmadheyaṃ ca jyeṣṭhānāṃ parivarjayet
avarāṇāṃ samānānām ubhayeṣāṃ na duṣyati
- 25
हृदयं पापवृत्तानां पापम् आख्याति वैकृतम्
ज्ञानपूर्वं विनश्यन्ति गूहमाना महाजने
hṛdayaṃ pāpavṛttānāṃ pāpam ākhyāti vaikṛtam
jñānapūrvaṃ vinaśyanti gūhamānā mahājane
- 26
ज्ञानपूर्वं कृतं पापं छादयन्त्यबहुश्रुताः
नैनं मनुष्याः पश्यन्ति पश्यन्ति त्रिदिवौकसः
jñānapūrvaṃ kṛtaṃ pāpaṃ chādayantyabahuśrutāḥ
nainaṃ manuṣyāḥ paśyanti paśyanti tridivaukasaḥ
- 27
पापेन हि कृतं पापं पापम् एवानुवर्तते
धार्मिकेण कृतो धर्मः कर्तारम् अनुवर्तते
pāpena hi kṛtaṃ pāpaṃ pāpam evānuvartate
dhārmikeṇa kṛto dharmaḥ kartāram anuvartate
- 28
पापं कृतं न स्मरतीह मूढो विवर्तमानस्य तद् एति कर्तुः
राहुर्यथा चन्द्रम् उपैति चापि तथाबुधं पापम् उपैति कर्म
pāpaṃ kṛtaṃ na smaratīha mūḍho vivartamānasya tad eti kartuḥ
rāhuryathā candram upaiti cāpi tathābudhaṃ pāpam upaiti karma
- 29
आशया संचितं द्रव्यं यत्काले नेह भुज्यते
तद्बुधा न प्रशंसन्ति मरणं न प्रतीक्षते
āśayā saṃcitaṃ dravyaṃ yatkāle neha bhujyate
tadbudhā na praśaṃsanti maraṇaṃ na pratīkṣate
- 30
मानसं सर्वभूतानां धर्मम् आहुर्मनीषिणः
तस्मात्सर्वेषु भूतेषु मनसा शिवम् आचरेत्
mānasaṃ sarvabhūtānāṃ dharmam āhurmanīṣiṇaḥ
tasmātsarveṣu bhūteṣu manasā śivam ācaret

