36 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
युधिष्ठिरस्य तद्वाक्यं श्रुत्वा द्वैपायनस्तदा
समीक्ष्य निपुणं बुद्ध्या ऋषिः प्रोवाच पाण्डवम्
vaiśaṃpāyana uvāca
yudhiṣṭhirasya tadvākyaṃ śrutvā dvaipāyanastadā
samīkṣya nipuṇaṃ buddhyā ṛṣiḥ provāca pāṇḍavam
- 2
मा विषादं कृथा राजन्क्षत्रधर्मम् अनुस्मर
स्वधर्मेण हता ह्येते क्षत्रियाः क्षत्रियर्षभ
mā viṣādaṃ kṛthā rājankṣatradharmam anusmara
svadharmeṇa hatā hyete kṣatriyāḥ kṣatriyarṣabha
- 3
काङ्क्षमाणाः श्रियं कृत्स्नां पृथिव्यां च महद्यशः
कृतान्तविधिसंयुक्ताः कालेन निधनं गताः
kāṅkṣamāṇāḥ śriyaṃ kṛtsnāṃ pṛthivyāṃ ca mahadyaśaḥ
kṛtāntavidhisaṃyuktāḥ kālena nidhanaṃ gatāḥ
- 4
न त्वं हन्ता न भीमो ऽपि नार्जुनो न यमावपि
कालः पर्यायधर्मेण प्राणान् आदत्त देहिनाम्
na tvaṃ hantā na bhīmo 'pi nārjuno na yamāvapi
kālaḥ paryāyadharmeṇa prāṇān ādatta dehinām
- 5
न यस्य मातापितरौ नानुग्राह्यो ऽस्ति कश्चन
कर्मसाक्षी प्रजानां यस्तेन कालेन संहृताः
na yasya mātāpitarau nānugrāhyo 'sti kaścana
karmasākṣī prajānāṃ yastena kālena saṃhṛtāḥ
- 6
हेतुमात्रम् इदं तस्य कालस्य पुरुषर्षभ
यद्धन्ति भूतैर्भूतानि तद् अस्मै रूपम् ऐश्वरम्
hetumātram idaṃ tasya kālasya puruṣarṣabha
yaddhanti bhūtairbhūtāni tad asmai rūpam aiśvaram
- 7
कर्ममूर्त्यात्मकं विद्धि साक्षिणं शुभपापयोः
सुखदुःखगुणोदर्कं कालं कालफलप्रदम्
karmamūrtyātmakaṃ viddhi sākṣiṇaṃ śubhapāpayoḥ
sukhaduḥkhaguṇodarkaṃ kālaṃ kālaphalapradam
- 8
तेषाम् अपि महाबाहो कर्माणि परिचिन्तय
विनाशहेतुकारित्वे यैस्ते कालवशं गताः
teṣām api mahābāho karmāṇi paricintaya
vināśahetukāritve yaiste kālavaśaṃ gatāḥ
- 9
आत्मनश्च विजानीहि नियमव्रतशीलताम्
यदा त्वम् ईदृशं कर्म विधिनाक्रम्य कारितः
ātmanaśca vijānīhi niyamavrataśīlatām
yadā tvam īdṛśaṃ karma vidhinākramya kāritaḥ
- 10
त्वष्ट्रेव विहितं यन्त्रं यथा स्थापयितुर्वशे
कर्मणा कालयुक्तेन तथेदं भ्राम्यते जगत्
tvaṣṭreva vihitaṃ yantraṃ yathā sthāpayiturvaśe
karmaṇā kālayuktena tathedaṃ bhrāmyate jagat
- 11
पुरुषस्य हि दृष्ट्वेमाम् उत्पत्तिम् अनिमित्ततः
यदृच्छया विनाशं च शोकहर्षावनर्थकौ
puruṣasya hi dṛṣṭvemām utpattim animittataḥ
yadṛcchayā vināśaṃ ca śokaharṣāvanarthakau
- 12
व्यलीकं चापि यत्त्वत्र चित्तवैतंसिकं तव
तदर्थम् इष्यते राजन्प्रायश्चित्तं तद् आचर
vyalīkaṃ cāpi yattvatra cittavaitaṃsikaṃ tava
tadartham iṣyate rājanprāyaścittaṃ tad ācara
- 13
इदं च श्रूयते पार्थ युद्धे देवासुरे पुरा
असुरा भ्रातरो ज्येष्ठा देवाश्चापि यवीयसः
idaṃ ca śrūyate pārtha yuddhe devāsure purā
asurā bhrātaro jyeṣṭhā devāścāpi yavīyasaḥ
- 14
तेषाम् अपि श्रीनिमित्तं महान् आसीत्समुच्छ्रयः
युद्धं वर्षसहस्राणि द्वात्रिंशद् अभवत्किल
teṣām api śrīnimittaṃ mahān āsītsamucchrayaḥ
yuddhaṃ varṣasahasrāṇi dvātriṃśad abhavatkila
- 15
एकार्णवां महीं कृत्वा रुधिरेण परिप्लुताम्
जघ्नुर्दैत्यांस्तदा देवास्त्रिदिवं चैव लेभिरे
ekārṇavāṃ mahīṃ kṛtvā rudhireṇa pariplutām
jaghnurdaityāṃstadā devāstridivaṃ caiva lebhire
- 16
तथैव पृथिवीं लब्ध्वा ब्राह्मणा वेदपारगाः
संश्रिता दानवानां वै साह्यार्थे दर्पमोहिताः
tathaiva pṛthivīṃ labdhvā brāhmaṇā vedapāragāḥ
saṃśritā dānavānāṃ vai sāhyārthe darpamohitāḥ
- 17
शालावृका इति ख्यातास्त्रिषु लोकेषु भारत
अष्टाशीतिसहस्राणि ते चापि विबुधैर्हताः
śālāvṛkā iti khyātāstriṣu lokeṣu bhārata
aṣṭāśītisahasrāṇi te cāpi vibudhairhatāḥ
- 18
धर्मव्युच्छित्तिम् इच्छन्तो ये ऽधर्मस्य प्रवर्तकाः
हन्तव्यास्ते दुरात्मानो देवैर्दैत्या इवोल्बणाः
dharmavyucchittim icchanto ye 'dharmasya pravartakāḥ
hantavyāste durātmāno devairdaityā ivolbaṇāḥ
- 19
एकं हत्वा यदि कुले शिष्टानां स्याद् अनामयम्
कुलं हत्वाथ राष्ट्रं वा न तद्वृत्तोपघातकम्
ekaṃ hatvā yadi kule śiṣṭānāṃ syād anāmayam
kulaṃ hatvātha rāṣṭraṃ vā na tadvṛttopaghātakam
- 20
अधर्मरूपो धर्मो हि कश्चिद् अस्ति नराधिप
धर्मश्चाधर्मरूपो ऽस्ति तच्च ज्ञेयं विपश्चिता
adharmarūpo dharmo hi kaścid asti narādhipa
dharmaścādharmarūpo 'sti tacca jñeyaṃ vipaścitā
- 21
तस्मात्संस्तम्भयात्मानं श्रुतवान् असि पाण्डव
देवैः पूर्वगतं मार्गम् अनुयातो ऽसि भारत
tasmātsaṃstambhayātmānaṃ śrutavān asi pāṇḍava
devaiḥ pūrvagataṃ mārgam anuyāto 'si bhārata
- 22
न हीदृशा गमिष्यन्ति नरकं पाण्डवर्षभ
भ्रातॄन् आश्वासयैतांस्त्वं सुहृदश्च परंतप
na hīdṛśā gamiṣyanti narakaṃ pāṇḍavarṣabha
bhrātṝn āśvāsayaitāṃstvaṃ suhṛdaśca paraṃtapa
- 23
यो हि पापसमारम्भे कार्ये तद्भावभावितः
कुर्वन्न् अपि तथैव स्यात्कृत्वा च निरपत्रपः
yo hi pāpasamārambhe kārye tadbhāvabhāvitaḥ
kurvann api tathaiva syātkṛtvā ca nirapatrapaḥ
- 24
तस्मिंस्तत्कलुषं सर्वं समाप्तम् इति शब्दितम्
प्रायश्चित्तं न तस्यास्ति ह्रासो वा पापकर्मणः
tasmiṃstatkaluṣaṃ sarvaṃ samāptam iti śabditam
prāyaścittaṃ na tasyāsti hrāso vā pāpakarmaṇaḥ
- 25
त्वं तु शुक्लाभिजातीयः परदोषेण कारितः
अनिच्छमानः कर्मेदं कृत्वा च परितप्यसे
tvaṃ tu śuklābhijātīyaḥ paradoṣeṇa kāritaḥ
anicchamānaḥ karmedaṃ kṛtvā ca paritapyase
- 26
अश्वमेधो महायज्ञः प्रायश्चित्तम् उदाहृतम्
तम् आहर महाराज विपाप्मैवं भविष्यसि
aśvamedho mahāyajñaḥ prāyaścittam udāhṛtam
tam āhara mahārāja vipāpmaivaṃ bhaviṣyasi
- 27
मरुद्भिः सह जित्वारीन्मघवान्पाकशासनः
एकैकं क्रतुम् आहृत्य शतकृत्वः शतक्रतुः
marudbhiḥ saha jitvārīnmaghavānpākaśāsanaḥ
ekaikaṃ kratum āhṛtya śatakṛtvaḥ śatakratuḥ
- 28
पूतपाप्मा जितस्वर्गो लोकान्प्राप्य सुखोदयान्
मरुद्गणवृतः शक्रः शुशुभे भासयन्दिशः
pūtapāpmā jitasvargo lokānprāpya sukhodayān
marudgaṇavṛtaḥ śakraḥ śuśubhe bhāsayandiśaḥ
- 29
स्वर्गलोके महीयन्तम् अप्सरोभिः शचीपतिम्
ऋषयः पर्युपासन्ते देवाश्च विबुधेश्वरम्
svargaloke mahīyantam apsarobhiḥ śacīpatim
ṛṣayaḥ paryupāsante devāśca vibudheśvaram
- 30
सो ऽयं त्वम् इह संक्रान्तो विक्रमेण वसुंधराम्
निर्जिताश्च महीपाला विक्रमेण त्वयानघ
so 'yaṃ tvam iha saṃkrānto vikrameṇa vasuṃdharām
nirjitāśca mahīpālā vikrameṇa tvayānagha

