35 shlokas
- 1
इन्द्र उवाच
एवंवीर्यः सर्वधर्मोपपन्नः क्षात्रः श्रेष्ठः सर्वधर्मेषु धर्मः
पाल्यो युष्माभिर्लोकसिंहैर् उदारैर्विपर्यये स्याद् अभावः प्रजानाम्
indra uvāca
evaṃvīryaḥ sarvadharmopapannaḥ kṣātraḥ śreṣṭhaḥ sarvadharmeṣu dharmaḥ
pālyo yuṣmābhirlokasiṃhair udārairviparyaye syād abhāvaḥ prajānām
- 2
भुवः संस्कारं राजसंस्कारयोगम् अभैक्षचर्यां पालनं च प्रजानाम्
विद्याद्राजा सर्वभूतानुकम्पां देहत्यागं चाहवे धर्मम् अग्र्यम्
bhuvaḥ saṃskāraṃ rājasaṃskārayogam abhaikṣacaryāṃ pālanaṃ ca prajānām
vidyādrājā sarvabhūtānukampāṃ dehatyāgaṃ cāhave dharmam agryam
- 3
त्यागं श्रेष्ठं मुनयो वै वदन्ति सर्वश्रेष्ठो यः शरीरं त्यजेत
नित्यं त्यक्तं राजधर्मेषु सर्वं प्रत्यक्षं ते भूमिपालाः सदैते
tyāgaṃ śreṣṭhaṃ munayo vai vadanti sarvaśreṣṭho yaḥ śarīraṃ tyajeta
nityaṃ tyaktaṃ rājadharmeṣu sarvaṃ pratyakṣaṃ te bhūmipālāḥ sadaite
- 4
बहुश्रुत्या गुरुशुश्रूषया वा परस्य वा संहननाद्वदन्ति
नित्यं धर्मं क्षत्रियो ब्रह्मचारी चरेद् एको ह्याश्रमं धर्मकामः
bahuśrutyā guruśuśrūṣayā vā parasya vā saṃhananādvadanti
nityaṃ dharmaṃ kṣatriyo brahmacārī cared eko hyāśramaṃ dharmakāmaḥ
- 5
सामान्यार्थे व्यवहारे प्रवृत्ते प्रियाप्रिये वर्जयन्न् एव यत्नात्
चातुर्वर्ण्यस्थापनात्पालनाच्च तैस्तैर्योगैर्नियमैर् औरसैश्च
sāmānyārthe vyavahāre pravṛtte priyāpriye varjayann eva yatnāt
cāturvarṇyasthāpanātpālanācca taistairyogairniyamair aurasaiśca
- 6
सर्वोद्योगैर् आश्रमं धर्मम् आहुः क्षात्रं ज्येष्ठं सर्वधर्मोपपन्नम्
स्वं स्वं धर्मं ये न चरन्ति वर्णास्तांस्तान्धर्मान् अयथावद्वदन्ति
sarvodyogair āśramaṃ dharmam āhuḥ kṣātraṃ jyeṣṭhaṃ sarvadharmopapannam
svaṃ svaṃ dharmaṃ ye na caranti varṇāstāṃstāndharmān ayathāvadvadanti
- 7
निर्मर्यादे नित्यम् अर्थे विनष्टान् आहुस्तान्वै पशुभूतान्मनुष्यान्
यथा नीतिं गमयत्यर्थलोभाच्छ्रेयांस्तस्माद् आश्रमः क्षत्रधर्मः
nirmaryāde nityam arthe vinaṣṭān āhustānvai paśubhūtānmanuṣyān
yathā nītiṃ gamayatyarthalobhācchreyāṃstasmād āśramaḥ kṣatradharmaḥ
- 8
त्रैविद्यानां या गतिर्ब्राह्मणानां यश्चैवोक्तो ऽथाश्रमो ब्राह्मणानाम्
एतत्कर्म ब्राह्मणस्याहुर् अग्र्यम् अन्यत्कुर्वञ्शूद्रवच्छस्त्रवध्यः
traividyānāṃ yā gatirbrāhmaṇānāṃ yaścaivokto 'thāśramo brāhmaṇānām
etatkarma brāhmaṇasyāhur agryam anyatkurvañśūdravacchastravadhyaḥ
- 9
चातुराश्रम्यधर्माश्च वेदधर्माश्च पार्थिव
ब्राह्मणेनानुगन्तव्या नान्यो विद्यात्कथंचन
cāturāśramyadharmāśca vedadharmāśca pārthiva
brāhmaṇenānugantavyā nānyo vidyātkathaṃcana
- 10
अन्यथा वर्तमानस्य न सा वृत्तिः प्रकल्प्यते
कर्मणा व्यज्यते धर्मो यथैव श्वा तथैव सः
anyathā vartamānasya na sā vṛttiḥ prakalpyate
karmaṇā vyajyate dharmo yathaiva śvā tathaiva saḥ
- 11
यो विकर्मस्थितो विप्रो न स सन्मानम् अर्हति
कर्मस्वनुपयुञ्जानम् अविश्वास्यं हि तं विदुः
yo vikarmasthito vipro na sa sanmānam arhati
karmasvanupayuñjānam aviśvāsyaṃ hi taṃ viduḥ
- 12
एते धर्माः सर्ववर्णाश्च वीरैर् उत्क्रष्टव्याः क्षत्रियैर् एष धर्मः
तस्माज्ज्येष्ठा राजधर्मा न चान्ये वीर्यज्येष्ठा वीरधर्मा मता मे
ete dharmāḥ sarvavarṇāśca vīrair utkraṣṭavyāḥ kṣatriyair eṣa dharmaḥ
tasmājjyeṣṭhā rājadharmā na cānye vīryajyeṣṭhā vīradharmā matā me
- 13
मान्धातोवाच
यवनाः किराता गान्धाराश्चीनाः शबरबर्बराः
शकास्तुषाराः कह्वाश्च पह्लवाश्चान्ध्रमद्रकाः
māndhātovāca
yavanāḥ kirātā gāndhārāścīnāḥ śabarabarbarāḥ
śakāstuṣārāḥ kahvāśca pahlavāścāndhramadrakāḥ
- 14
ओड्राः पुलिन्दा रमठाः काचा म्लेच्छाश्च सर्वशः
ब्रह्मक्षत्रप्रसूताश्च वैश्याः शूद्राश्च मानवाः
oḍrāḥ pulindā ramaṭhāḥ kācā mlecchāśca sarvaśaḥ
brahmakṣatraprasūtāśca vaiśyāḥ śūdrāśca mānavāḥ
- 15
कथं धर्मं चरेयुस्ते सर्वे विषयवासिनः
मद्विधैश्च कथं स्थाप्याः सर्वे ते दस्युजीविनः
kathaṃ dharmaṃ careyuste sarve viṣayavāsinaḥ
madvidhaiśca kathaṃ sthāpyāḥ sarve te dasyujīvinaḥ
- 16
एतद् इच्छाम्यहं श्रोतुं भगवंस्तद्ब्रवीहि मे
त्वं बन्धुभूतो ह्यस्माकं क्षत्रियाणां सुरेश्वर
etad icchāmyahaṃ śrotuṃ bhagavaṃstadbravīhi me
tvaṃ bandhubhūto hyasmākaṃ kṣatriyāṇāṃ sureśvara
- 17
इन्द्र उवाच
मातापित्रोर्हि कर्तव्या शुश्रूषा सर्वदस्युभिः
आचार्यगुरुशुश्रूषा तथैवाश्रमवासिनाम्
indra uvāca
mātāpitrorhi kartavyā śuśrūṣā sarvadasyubhiḥ
ācāryaguruśuśrūṣā tathaivāśramavāsinām
- 18
भूमिपालानां च शुश्रूषा कर्तव्या सर्वदस्युभिः
वेदधर्मक्रियाश्चैव तेषां धर्मो विधीयते
bhūmipālānāṃ ca śuśrūṣā kartavyā sarvadasyubhiḥ
vedadharmakriyāścaiva teṣāṃ dharmo vidhīyate
- 19
पितृयज्ञास्तथा कूपाः प्रपाश्च शयनानि च
दानानि च यथाकालं द्विजेषु दद्युर् एव ते
pitṛyajñāstathā kūpāḥ prapāśca śayanāni ca
dānāni ca yathākālaṃ dvijeṣu dadyur eva te
- 20
अहिंसा सत्यम् अक्रोधो वृत्तिदायानुपालनम्
भरणं पुत्रदाराणां शौचम् अद्रोह एव च
ahiṃsā satyam akrodho vṛttidāyānupālanam
bharaṇaṃ putradārāṇāṃ śaucam adroha eva ca
- 21
दक्षिणा सर्वयज्ञानां दातव्या भूतिम् इच्छता
पाकयज्ञा महार्हाश्च कर्तव्याः सर्वदस्युभिः
dakṣiṇā sarvayajñānāṃ dātavyā bhūtim icchatā
pākayajñā mahārhāśca kartavyāḥ sarvadasyubhiḥ
- 22
एतान्येवंप्रकाराणि विहितानि पुरानघ
सर्वलोकस्य कर्माणि कर्तव्यानीह पार्थिव
etānyevaṃprakārāṇi vihitāni purānagha
sarvalokasya karmāṇi kartavyānīha pārthiva
- 23
मान्धातोवाच
दृश्यन्ते मानवा लोके सर्ववर्णेषु दस्यवः
लिङ्गान्तरे वर्तमाना आश्रमेषु चतुर्ष्वपि
māndhātovāca
dṛśyante mānavā loke sarvavarṇeṣu dasyavaḥ
liṅgāntare vartamānā āśrameṣu caturṣvapi
- 24
इन्द्र उवाच
विनष्टायां दण्डनीतौ राजधर्मे निराकृते
सम्प्रमुह्यन्ति भूतानि राजदौरात्म्यतो नृप
indra uvāca
vinaṣṭāyāṃ daṇḍanītau rājadharme nirākṛte
sampramuhyanti bhūtāni rājadaurātmyato nṛpa
- 25
असंख्याता भविष्यन्ति भिक्षवो लिङ्गिनस्तथा
आश्रमाणां विकल्पाश्च निवृत्ते ऽस्मिन्कृते युगे
asaṃkhyātā bhaviṣyanti bhikṣavo liṅginastathā
āśramāṇāṃ vikalpāśca nivṛtte 'sminkṛte yuge
- 26
अशृण्वानाः पुराणानां धर्माणां प्रवरा गतीः
उत्पथं प्रतिपत्स्यन्ते काममन्युसमीरिताः
aśṛṇvānāḥ purāṇānāṃ dharmāṇāṃ pravarā gatīḥ
utpathaṃ pratipatsyante kāmamanyusamīritāḥ
- 27
यदा निवर्त्यते पापो दण्डनीत्या महात्मभिः
तदा धर्मो न चलते सद्भूतः शाश्वतः परः
yadā nivartyate pāpo daṇḍanītyā mahātmabhiḥ
tadā dharmo na calate sadbhūtaḥ śāśvataḥ paraḥ
- 28
परलोकगुरुं चैव राजानं यो ऽवमन्यते
न तस्य दत्तं न हुतं न श्राद्धं फलति क्वचित्
paralokaguruṃ caiva rājānaṃ yo 'vamanyate
na tasya dattaṃ na hutaṃ na śrāddhaṃ phalati kvacit
- 29
मानुषाणाम् अधिपतिं देवभूतं सनातनम्
देवाश्च बहु मन्यन्ते धर्मकामं नरेश्वरम्
mānuṣāṇām adhipatiṃ devabhūtaṃ sanātanam
devāśca bahu manyante dharmakāmaṃ nareśvaram
- 30
प्रजापतिर्हि भगवान्यः सर्वम् असृजज्जगत्
स प्रवृत्तिनिवृत्त्यर्थं धर्माणां क्षत्रम् इच्छति
prajāpatirhi bhagavānyaḥ sarvam asṛjajjagat
sa pravṛttinivṛttyarthaṃ dharmāṇāṃ kṣatram icchati

