50 shlokas
- 1
वसिष्ठ उवाच
अप्रबुद्धम् अथाव्यक्तम् इमं गुणविधिं शृणु
गुणान्धारयते ह्येषा सृजत्याक्षिपते तथा
vasiṣṭha uvāca
aprabuddham athāvyaktam imaṃ guṇavidhiṃ śṛṇu
guṇāndhārayate hyeṣā sṛjatyākṣipate tathā
- 2
अजस्रं त्विह क्रीडार्थं विकुर्वन्ती नराधिप
आत्मानं बहुधा कृत्वा तान्येव च विचक्षते
ajasraṃ tviha krīḍārthaṃ vikurvantī narādhipa
ātmānaṃ bahudhā kṛtvā tānyeva ca vicakṣate
- 3
एतद् एवं विकुर्वाणां बुध्यमानो न बुध्यते
अव्यक्तबोधनाच्चैव बुध्यमानं वदन्त्यपि
etad evaṃ vikurvāṇāṃ budhyamāno na budhyate
avyaktabodhanāccaiva budhyamānaṃ vadantyapi
- 4
न त्वेव बुध्यते ऽव्यक्तं सगुणं वाथ निर्गुणम्
कदाचित्त्वेव खल्वेतद् आहुर् अप्रतिबुद्धकम्
na tveva budhyate 'vyaktaṃ saguṇaṃ vātha nirguṇam
kadācittveva khalvetad āhur apratibuddhakam
- 5
बुध्यते यदि वाव्यक्तम् एतद्वै पञ्चविंशकम्
बुध्यमानो भवत्येष सङ्गात्मक इति श्रुतिः
budhyate yadi vāvyaktam etadvai pañcaviṃśakam
budhyamāno bhavatyeṣa saṅgātmaka iti śrutiḥ
- 6
अनेनाप्रतिबुद्धेति वदन्त्यव्यक्तम् अच्युतम्
अव्यक्तबोधनाच्चैव बुध्यमानं वदन्त्युत
anenāpratibuddheti vadantyavyaktam acyutam
avyaktabodhanāccaiva budhyamānaṃ vadantyuta
- 7
पञ्चविंशं महात्मानं न चासावपि बुध्यते
षड्विंशं विमलं बुद्धम् अप्रमेयं सनातनम्
pañcaviṃśaṃ mahātmānaṃ na cāsāvapi budhyate
ṣaḍviṃśaṃ vimalaṃ buddham aprameyaṃ sanātanam
- 8
सततं पञ्चविंशं च चतुर्विंशं च बुध्यते
दृश्यादृश्ये ह्यनुगतम् उभावेव महाद्युती
satataṃ pañcaviṃśaṃ ca caturviṃśaṃ ca budhyate
dṛśyādṛśye hyanugatam ubhāveva mahādyutī
- 9
अव्यक्तं न तु तद्ब्रह्म बुध्यते तात केवलम्
केवलं पञ्चविंशं च चतुर्विंशं न पश्यति
avyaktaṃ na tu tadbrahma budhyate tāta kevalam
kevalaṃ pañcaviṃśaṃ ca caturviṃśaṃ na paśyati
- 10
बुध्यमानो यदात्मानम् अन्यो ऽहम् इति मन्यते
तदा प्रकृतिमान् एष भवत्यव्यक्तलोचनः
budhyamāno yadātmānam anyo 'ham iti manyate
tadā prakṛtimān eṣa bhavatyavyaktalocanaḥ
- 11
बुध्यते च परां बुद्धिं विशुद्धाम् अमलां यदा
षड्विंशो राजशार्दूल तदा बुद्धत्वम् आव्रजेत्
budhyate ca parāṃ buddhiṃ viśuddhām amalāṃ yadā
ṣaḍviṃśo rājaśārdūla tadā buddhatvam āvrajet
- 12
ततस्त्यजति सो ऽव्यक्तं सर्गप्रलयधर्मिणम्
निर्गुणः प्रकृतिं वेद गुणयुक्ताम् अचेतनाम्
tatastyajati so 'vyaktaṃ sargapralayadharmiṇam
nirguṇaḥ prakṛtiṃ veda guṇayuktām acetanām
- 13
ततः केवलधर्मासौ भवत्यव्यक्तदर्शनात्
केवलेन समागम्य विमुक्तो ऽत्मानम् आप्नुयात्
tataḥ kevaladharmāsau bhavatyavyaktadarśanāt
kevalena samāgamya vimukto 'tmānam āpnuyāt
- 14
एतत्तत्तत्त्वम् इत्याहुर्निस्तत्त्वम् अजरामरम्
तत्त्वसंश्रयणाद् एतत्तत्त्ववन्न च मानद
पञ्चविंशतितत्त्वानि प्रवदन्ति मनीषिणः
etattattattvam ityāhurnistattvam ajarāmaram
tattvasaṃśrayaṇād etattattvavanna ca mānada
pañcaviṃśatitattvāni pravadanti manīṣiṇaḥ
- 15
न चैष तत्त्ववांस्तात निस्तत्त्वस्त्वेष बुद्धिमान्
एष मुञ्चति तत्त्वं हि क्षिप्रं बुद्धस्य लक्षणम्
na caiṣa tattvavāṃstāta nistattvastveṣa buddhimān
eṣa muñcati tattvaṃ hi kṣipraṃ buddhasya lakṣaṇam
- 16
षड्विंशो ऽहम् इति प्राज्ञो गृह्यमाणो ऽजरामरः
केवलेन बलेनैव समतां यात्यसंशयम्
ṣaḍviṃśo 'ham iti prājño gṛhyamāṇo 'jarāmaraḥ
kevalena balenaiva samatāṃ yātyasaṃśayam
- 17
षड्विंशेन प्रबुद्धेन बुध्यमानो ऽप्यबुद्धिमान्
एतन्नानात्वम् इत्युक्तं सांख्यश्रुतिनिदर्शनात्
ṣaḍviṃśena prabuddhena budhyamāno 'pyabuddhimān
etannānātvam ityuktaṃ sāṃkhyaśrutinidarśanāt
- 18
चेतनेन समेतस्य पञ्चविंशतिकस्य च
एकत्वं वै भवत्यस्य यदा बुद्ध्या न बुध्यते
cetanena sametasya pañcaviṃśatikasya ca
ekatvaṃ vai bhavatyasya yadā buddhyā na budhyate
- 19
बुध्यमानो ऽप्रबुद्धेन समतां याति मैथिल
सङ्गधर्मा भवत्येष निःसङ्गात्मा नराधिप
budhyamāno 'prabuddhena samatāṃ yāti maithila
saṅgadharmā bhavatyeṣa niḥsaṅgātmā narādhipa
- 20
निःसङ्गात्मानम् आसाद्य षड्विंशकम् अजं विदुः
विभुस्त्यजति चाव्यक्तं यदा त्वेतद्विबुध्यते
चतुर्विंशम् अगाधं च षड्विंशस्य प्रबोधनात्
niḥsaṅgātmānam āsādya ṣaḍviṃśakam ajaṃ viduḥ
vibhustyajati cāvyaktaṃ yadā tvetadvibudhyate
caturviṃśam agādhaṃ ca ṣaḍviṃśasya prabodhanāt
- 21
एष ह्यप्रतिबुद्धश्च बुध्यमानश्च ते ऽनघ
प्रोक्तो बुद्धश्च तत्त्वेन यथाश्रुतिनिदर्शनात्
नानात्वैकत्वम् एतावद्द्रष्टव्यं शास्त्रदृष्टिभिः
eṣa hyapratibuddhaśca budhyamānaśca te 'nagha
prokto buddhaśca tattvena yathāśrutinidarśanāt
nānātvaikatvam etāvaddraṣṭavyaṃ śāstradṛṣṭibhiḥ
- 22
मशकोदुम्बरे यद्वद् अन्यत्वं तद्वद् एतयोः
मत्स्यो ऽम्भसि यथा तद्वद् अन्यत्वम् उपलभ्यते
maśakodumbare yadvad anyatvaṃ tadvad etayoḥ
matsyo 'mbhasi yathā tadvad anyatvam upalabhyate
- 23
एवम् एवावगन्तव्यं नानात्वैकत्वम् एतयोः
एतद्विमोक्ष इत्युक्तम् अव्यक्तज्ञानसंहितम्
evam evāvagantavyaṃ nānātvaikatvam etayoḥ
etadvimokṣa ityuktam avyaktajñānasaṃhitam
- 24
पञ्चविंशतिकस्यास्य यो ऽयं देहेषु वर्तते
एष मोक्षयितव्येति प्राहुर् अव्यक्तगोचरात्
pañcaviṃśatikasyāsya yo 'yaṃ deheṣu vartate
eṣa mokṣayitavyeti prāhur avyaktagocarāt
- 25
सो ऽयम् एवं विमुच्येत नान्यथेति विनिश्चयः
परेण परधर्मा च भवत्येष समेत्य वै
so 'yam evaṃ vimucyeta nānyatheti viniścayaḥ
pareṇa paradharmā ca bhavatyeṣa sametya vai
- 26
विशुद्धधर्मा शुद्धेन बुद्धेन च स बुद्धिमान्
विमुक्तधर्मा मुक्तेन समेत्य पुरुषर्षभ
viśuddhadharmā śuddhena buddhena ca sa buddhimān
vimuktadharmā muktena sametya puruṣarṣabha
- 27
नियोगधर्मिणा चैव नियोगात्मा भवत्यपि
विमोक्षिणा विमोक्षश्च समेत्येह तथा भवेत्
niyogadharmiṇā caiva niyogātmā bhavatyapi
vimokṣiṇā vimokṣaśca sametyeha tathā bhavet
- 28
शुचिकर्मा शुचिश्चैव भवत्यमितदीप्तिमान्
विमलात्मा च भवति समेत्य विमलात्मना
śucikarmā śuciścaiva bhavatyamitadīptimān
vimalātmā ca bhavati sametya vimalātmanā
- 29
केवलात्मा तथा चैव केवलेन समेत्य वै
स्वतन्त्रश्च स्वतन्त्रेण स्वतन्त्रत्वम् अवाप्नुते
kevalātmā tathā caiva kevalena sametya vai
svatantraśca svatantreṇa svatantratvam avāpnute
- 30
एतावद् एतत्कथितं मया ते तथ्यं महाराज यथार्थतत्त्वम्
अमत्सरत्वं प्रतिगृह्य चार्थं सनातनं ब्रह्म विशुद्धम् आद्यम्
etāvad etatkathitaṃ mayā te tathyaṃ mahārāja yathārthatattvam
amatsaratvaṃ pratigṛhya cārthaṃ sanātanaṃ brahma viśuddham ādyam

