33 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
कथं स्विद् इह राजेन्द्र पालयन्पार्थिवः प्रजाः
प्रति धर्मं विशेषेण कीर्तिम् आप्नोति शाश्वतीम्
yudhiṣṭhira uvāca
kathaṃ svid iha rājendra pālayanpārthivaḥ prajāḥ
prati dharmaṃ viśeṣeṇa kīrtim āpnoti śāśvatīm
- 2
भीष्म उवाच
व्यवहारेण शुद्धेन प्रजापालनतत्परः
प्राप्य धर्मं च कीर्तिं च लोकावाप्नोत्युभौ शुचिः
bhīṣma uvāca
vyavahāreṇa śuddhena prajāpālanatatparaḥ
prāpya dharmaṃ ca kīrtiṃ ca lokāvāpnotyubhau śuciḥ
- 3
युधिष्ठिर उवाच
कीदृशं व्यवहारं तु कैश्च व्यवहरेन्नृपः
एतत्पृष्टो महाप्राज्ञ यथावद्वक्तुम् अर्हसि
yudhiṣṭhira uvāca
kīdṛśaṃ vyavahāraṃ tu kaiśca vyavaharennṛpaḥ
etatpṛṣṭo mahāprājña yathāvadvaktum arhasi
- 4
ये चैते पूर्वकथिता गुणास्ते पुरुषं प्रति
नैकस्मिन्पुरुषे ह्येते विद्यन्त इति मे मतिः
ye caite pūrvakathitā guṇāste puruṣaṃ prati
naikasminpuruṣe hyete vidyanta iti me matiḥ
- 5
भीष्म उवाच
एवम् एतन्महाप्राज्ञ यथा वदसि बुद्धिमान्
दुर्लभः पुरुषः कश्चिद् एभिर्गुणगुणैर्युतः
bhīṣma uvāca
evam etanmahāprājña yathā vadasi buddhimān
durlabhaḥ puruṣaḥ kaścid ebhirguṇaguṇairyutaḥ
- 6
किंतु संक्षेपतः शीलं प्रयत्ने नेह दुर्लभम्
वक्ष्यामि तु यथामात्यान्यादृशांश्च करिष्यसि
kiṃtu saṃkṣepataḥ śīlaṃ prayatne neha durlabham
vakṣyāmi tu yathāmātyānyādṛśāṃśca kariṣyasi
- 7
चतुरो ब्राह्मणान्वैद्यान्प्रगल्भान्सात्त्विकाञ्शुचीन्
त्रींश्च शूद्रान्विनीतांश्च शुचीन्कर्मणि पूर्वके
caturo brāhmaṇānvaidyānpragalbhānsāttvikāñśucīn
trīṃśca śūdrānvinītāṃśca śucīnkarmaṇi pūrvake
- 8
अष्टाभिश्च गुणैर्युक्तं सूतं पौराणिकं चरेत्
पञ्चाशद्वर्षवयसं प्रगल्भम् अनसूयकम्
aṣṭābhiśca guṇairyuktaṃ sūtaṃ paurāṇikaṃ caret
pañcāśadvarṣavayasaṃ pragalbham anasūyakam
- 9
मतिस्मृतिसमायुक्तं विनीतं समदर्शनम्
कार्ये विवदमानानां शक्तम् अर्थेष्व् अलोलुपम्
matismṛtisamāyuktaṃ vinītaṃ samadarśanam
kārye vivadamānānāṃ śaktam artheṣv alolupam
- 10
विवर्जितानां व्यसनैः सुघोरैः सप्तभिर्भृशम्
अष्टानां मन्त्रिणां मध्ये मन्त्रं राजोपधारयेत्
vivarjitānāṃ vyasanaiḥ sughoraiḥ saptabhirbhṛśam
aṣṭānāṃ mantriṇāṃ madhye mantraṃ rājopadhārayet
- 11
ततः संप्रेषयेद्राष्ट्रे राष्ट्रायाथ च दर्शयेत्
अनेन व्यवहारेण द्रष्टव्यास्ते प्रजाः सदा
tataḥ saṃpreṣayedrāṣṭre rāṣṭrāyātha ca darśayet
anena vyavahāreṇa draṣṭavyāste prajāḥ sadā
- 12
न चापि गूढं कार्यं ते ग्राह्यं कार्योपघातकम्
कार्ये खलु विपन्ने त्वां सो ऽधर्मस्तांश्च पीडयेत्
na cāpi gūḍhaṃ kāryaṃ te grāhyaṃ kāryopaghātakam
kārye khalu vipanne tvāṃ so 'dharmastāṃśca pīḍayet
- 13
विद्रवेच्चैव राष्ट्रं ते श्येनात्पक्षिगणा इव
परिस्रवेच्च सततं नौर्विशीर्णेव सागरे
vidraveccaiva rāṣṭraṃ te śyenātpakṣigaṇā iva
parisravecca satataṃ naurviśīrṇeva sāgare
- 14
प्रजाः पालयतो ऽसम्यग् अधर्मेणेह भूपतेः
हार्दं भयं सम्भवति स्वर्गश्चास्य विरुध्यते
prajāḥ pālayato 'samyag adharmeṇeha bhūpateḥ
hārdaṃ bhayaṃ sambhavati svargaścāsya virudhyate
- 15
अथ यो ऽधर्मतः पाति राजामात्यो ऽथ वात्मजः
धर्मासने नियुक्तः सन्धर्ममूलं नरर्षभ
atha yo 'dharmataḥ pāti rājāmātyo 'tha vātmajaḥ
dharmāsane niyuktaḥ sandharmamūlaṃ nararṣabha
- 16
कार्येष्वधिकृताः सम्यग् अकुर्वन्तो नृपानुगाः
आत्मानं पुरतः कृत्वा यान्त्यधः सहपार्थिवाः
kāryeṣvadhikṛtāḥ samyag akurvanto nṛpānugāḥ
ātmānaṃ purataḥ kṛtvā yāntyadhaḥ sahapārthivāḥ
- 17
बलात्कृतानां बलिभिः कृपणं बहु जल्पताम्
नाथो वै भूमिपो नित्यम् अनाथानां नृणां भवेत्
balātkṛtānāṃ balibhiḥ kṛpaṇaṃ bahu jalpatām
nātho vai bhūmipo nityam anāthānāṃ nṛṇāṃ bhavet
- 18
ततः साक्षिबलं साधु द्वैधे वादकृतं भवेत्
असाक्षिकम् अनाथं वा परीक्ष्यं तद्विशेषतः
tataḥ sākṣibalaṃ sādhu dvaidhe vādakṛtaṃ bhavet
asākṣikam anāthaṃ vā parīkṣyaṃ tadviśeṣataḥ
- 19
अपराधानुरूपं च दण्डं पापेषु पातयेत्
उद्वेजयेद्धनैर् ऋद्धान्दरिद्रान्वधबन्धनैः
aparādhānurūpaṃ ca daṇḍaṃ pāpeṣu pātayet
udvejayeddhanair ṛddhāndaridrānvadhabandhanaiḥ
- 20
विनयैर् अपि दुर्वृत्तान्प्रहारैर् अपि पार्थिवः
सान्त्वेनोपप्रदानेन शिष्टांश्च परिपालयेत्
vinayair api durvṛttānprahārair api pārthivaḥ
sāntvenopapradānena śiṣṭāṃśca paripālayet
- 21
राज्ञो वधं चिकीर्षेद्यस्तस्य चित्रो वधो भवेत्
आजीवकस्य स्तेनस्य वर्णसंकरकस्य च
rājño vadhaṃ cikīrṣedyastasya citro vadho bhavet
ājīvakasya stenasya varṇasaṃkarakasya ca
- 22
सम्यक्प्रणयतो दण्डं भूमिपस्य विशां पते
युक्तस्य वा नास्त्यधर्मो धर्म एवेह शाश्वतः
samyakpraṇayato daṇḍaṃ bhūmipasya viśāṃ pate
yuktasya vā nāstyadharmo dharma eveha śāśvataḥ
- 23
कामकारेण दण्डं तु यः कुर्याद् अविचक्षणः
स इहाकीर्तिसंयुक्तो मृतो नरकम् आप्नुयात्
kāmakāreṇa daṇḍaṃ tu yaḥ kuryād avicakṣaṇaḥ
sa ihākīrtisaṃyukto mṛto narakam āpnuyāt
- 24
न परस्य श्रवाद् एव परेषां दण्डम् अर्पयेत्
आगमानुगमं कृत्वा बध्नीयान्मोक्षयेत वा
na parasya śravād eva pareṣāṃ daṇḍam arpayet
āgamānugamaṃ kṛtvā badhnīyānmokṣayeta vā
- 25
न तु हन्यान्नृपो जातु दूतं कस्यांचिद् आपदि
दूतस्य हन्ता निरयम् आविशेत्सचिवैः सह
na tu hanyānnṛpo jātu dūtaṃ kasyāṃcid āpadi
dūtasya hantā nirayam āviśetsacivaiḥ saha
- 26
यथोक्तवादिनं दूतं क्षत्रधर्मरतो नृपः
यो हन्यात्पितरस्तस्य भ्रूणहत्याम् अवाप्नुयुः
yathoktavādinaṃ dūtaṃ kṣatradharmarato nṛpaḥ
yo hanyātpitarastasya bhrūṇahatyām avāpnuyuḥ
- 27
कुलीनः शीलसम्पन्नो वाग्मी दक्षः प्रियंवदः
यथोक्तवादी स्मृतिमान्दूतः स्यात्सप्तभिर्गुणैः
kulīnaḥ śīlasampanno vāgmī dakṣaḥ priyaṃvadaḥ
yathoktavādī smṛtimāndūtaḥ syātsaptabhirguṇaiḥ
- 28
एतैर् एव गुणैर्युक्तः प्रतीहारो ऽस्य रक्षिता
शिरोरक्षश्च भवति गुणैर् एतैः समन्वितः
etair eva guṇairyuktaḥ pratīhāro 'sya rakṣitā
śirorakṣaśca bhavati guṇair etaiḥ samanvitaḥ
- 29
धर्मार्थशास्त्रतत्त्वज्ञः संधिविग्रहको भवेत्
मतिमान्धृतिमान्धीमान्रहस्यविनिगूहिता
dharmārthaśāstratattvajñaḥ saṃdhivigrahako bhavet
matimāndhṛtimāndhīmānrahasyavinigūhitā
- 30
कुलीनः सत्यसम्पन्नः शक्तो ऽमात्यः प्रशंसितः
एतैर् एव गुणैर्युक्तस्तथा सेनापतिर्भवेत्
kulīnaḥ satyasampannaḥ śakto 'mātyaḥ praśaṃsitaḥ
etair eva guṇairyuktastathā senāpatirbhavet

