14 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
अनर्थानाम् अधिष्ठानम् उक्तो लोभः पितामह
अज्ञानम् अपि वै तात श्रोतुम् इच्छामि तत्त्वतः
yudhiṣṭhira uvāca
anarthānām adhiṣṭhānam ukto lobhaḥ pitāmaha
ajñānam api vai tāta śrotum icchāmi tattvataḥ
- 2
भीष्म उवाच
करोति पापं यो ऽज्ञानान्नात्मनो वेत्ति च क्षमम्
प्रद्वेष्टि साधुवृत्तांश्च स लोकस्यैति वाच्यताम्
bhīṣma uvāca
karoti pāpaṃ yo 'jñānānnātmano vetti ca kṣamam
pradveṣṭi sādhuvṛttāṃśca sa lokasyaiti vācyatām
- 3
अज्ञानान्निरयं याति तथाज्ञानेन दुर्गतिम्
अज्ञानात्क्लेशम् आप्नोति तथापत्सु निमज्जति
ajñānānnirayaṃ yāti tathājñānena durgatim
ajñānātkleśam āpnoti tathāpatsu nimajjati
- 4
युधिष्ठिर उवाच
अज्ञानस्य प्रवृत्तिं च स्थानं वृद्धिं क्षयोदयौ
मूलं योगं गतिं कालं कारणं हेतुम् एव च
yudhiṣṭhira uvāca
ajñānasya pravṛttiṃ ca sthānaṃ vṛddhiṃ kṣayodayau
mūlaṃ yogaṃ gatiṃ kālaṃ kāraṇaṃ hetum eva ca
- 5
श्रोतुम् इच्छामि तत्त्वेन यथावद् इह पार्थिव
अज्ञानप्रभवं हीदं यद्दुःखम् उपलभ्यते
śrotum icchāmi tattvena yathāvad iha pārthiva
ajñānaprabhavaṃ hīdaṃ yadduḥkham upalabhyate
- 6
भीष्म उवाच
रागो द्वेषस्तथा मोहो हर्षः शोको ऽभिमानिता
कामः क्रोधश्च दर्पश्च तन्द्रीर् आलस्यम् एव च
bhīṣma uvāca
rāgo dveṣastathā moho harṣaḥ śoko 'bhimānitā
kāmaḥ krodhaśca darpaśca tandrīr ālasyam eva ca
- 7
इच्छा द्वेषस्तथा तापः परवृद्ध्युपतापिता
अज्ञानम् एतन्निर्दिष्टं पापानां चैव याः क्रियाः
icchā dveṣastathā tāpaḥ paravṛddhyupatāpitā
ajñānam etannirdiṣṭaṃ pāpānāṃ caiva yāḥ kriyāḥ
- 8
एतया या प्रवृत्तिश्च वृद्ध्यादीन्यांश्च पृच्छसि
विस्तरेण महाबाहो शृणु तच्च विशां पते
etayā yā pravṛttiśca vṛddhyādīnyāṃśca pṛcchasi
vistareṇa mahābāho śṛṇu tacca viśāṃ pate
- 9
उभावेतौ समफलौ समदोषौ च भारत
अज्ञानं चातिलोभश्चाप्येकं जानीहि पार्थिव
ubhāvetau samaphalau samadoṣau ca bhārata
ajñānaṃ cātilobhaścāpyekaṃ jānīhi pārthiva
- 10
लोभप्रभवम् अज्ञानं वृद्धं भूयः प्रवर्धते
स्थाने स्थानं क्षये क्षैण्यम् उपैति विविधां गतिम्
lobhaprabhavam ajñānaṃ vṛddhaṃ bhūyaḥ pravardhate
sthāne sthānaṃ kṣaye kṣaiṇyam upaiti vividhāṃ gatim
- 11
मूलं लोभस्य महतः कालात्मगतिर् एव च
छिन्ने ऽच्छिन्ने तथा लोभे कारणं काल एव हि
mūlaṃ lobhasya mahataḥ kālātmagatir eva ca
chinne 'cchinne tathā lobhe kāraṇaṃ kāla eva hi
- 12
तस्याज्ञानात्तु लोभो हि लोभाद् अज्ञानम् एव च
सर्वे दोषास्तथा लोभात्तस्माल्लोभं विवर्जयेत्
tasyājñānāttu lobho hi lobhād ajñānam eva ca
sarve doṣāstathā lobhāttasmāllobhaṃ vivarjayet
- 13
जनको युवनाश्वश्च वृषादर्भिः प्रसेनजित्
लोभक्षयाद्दिवं प्राप्तास्तथैवान्ये जनाधिपाः
janako yuvanāśvaśca vṛṣādarbhiḥ prasenajit
lobhakṣayāddivaṃ prāptāstathaivānye janādhipāḥ
- 14
प्रत्यक्षं तु कुरुश्रेष्ठ त्यज लोभम् इहात्मना
त्यक्त्वा लोभं सुखं लोके प्रेत्य चानुचरिष्यसि
pratyakṣaṃ tu kuruśreṣṭha tyaja lobham ihātmanā
tyaktvā lobhaṃ sukhaṃ loke pretya cānucariṣyasi

