38 shlokas
- 1
व्यास उवाच
भूतग्रामे नियुक्तं यत्तद् एतत्कीर्तितं मया
ब्राह्मणस्य तु यत्कृत्यं तत्ते वक्ष्यामि पृच्छते
vyāsa uvāca
bhūtagrāme niyuktaṃ yattad etatkīrtitaṃ mayā
brāhmaṇasya tu yatkṛtyaṃ tatte vakṣyāmi pṛcchate
- 2
जातकर्मप्रभृत्यस्य कर्मणां दक्षिणावताम्
क्रिया स्याद् आ समावृत्तेर् आचार्ये वेदपारगे
jātakarmaprabhṛtyasya karmaṇāṃ dakṣiṇāvatām
kriyā syād ā samāvṛtter ācārye vedapārage
- 3
अधीत्य वेदान् अखिलान्गुरुशुश्रूषणे रतः
गुरूणाम् अनृणो भूत्वा समावर्तेत यज्ञवित्
adhītya vedān akhilānguruśuśrūṣaṇe rataḥ
gurūṇām anṛṇo bhūtvā samāvarteta yajñavit
- 4
आचार्येणाभ्यनुज्ञातश्चतुर्णाम् एकम् आश्रमम्
आ विमोक्षाच्छरीरस्य सो ऽनुतिष्ठेद्यथाविधि
ācāryeṇābhyanujñātaścaturṇām ekam āśramam
ā vimokṣāccharīrasya so 'nutiṣṭhedyathāvidhi
- 5
प्रजासर्गेण दारैश्च ब्रह्मचर्येण वा पुनः
वने गुरुसकाशे वा यतिधर्मेण वा पुनः
prajāsargeṇa dāraiśca brahmacaryeṇa vā punaḥ
vane gurusakāśe vā yatidharmeṇa vā punaḥ
- 6
गृहस्थस्त्वेव सर्वेषां चतुर्णां मूलम् उच्यते
तत्र पक्वकषायो हि दान्तः सर्वत्र सिध्यति
gṛhasthastveva sarveṣāṃ caturṇāṃ mūlam ucyate
tatra pakvakaṣāyo hi dāntaḥ sarvatra sidhyati
- 7
प्रजावाञ्श्रोत्रियो यज्वा मुक्तो दिव्यैस्त्रिभिर् ऋणैः
अथान्यान् आश्रमान्पश्चात्पूतो गच्छति कर्मभिः
prajāvāñśrotriyo yajvā mukto divyaistribhir ṛṇaiḥ
athānyān āśramānpaścātpūto gacchati karmabhiḥ
- 8
यत्पृथिव्यां पुण्यतमं विद्यास्थानं तदावसेत्
यतेत तस्मिन्प्रामाण्यं गन्तुं यशसि चोत्तमे
yatpṛthivyāṃ puṇyatamaṃ vidyāsthānaṃ tadāvaset
yateta tasminprāmāṇyaṃ gantuṃ yaśasi cottame
- 9
तपसा वा सुमहता विद्यानां पारणेन वा
इज्यया वा प्रदानैर्वा विप्राणां वर्धते यशः
tapasā vā sumahatā vidyānāṃ pāraṇena vā
ijyayā vā pradānairvā viprāṇāṃ vardhate yaśaḥ
- 10
यावद् अस्य भवत्यस्मिंल्लोके कीर्तिर्यशस्करी
तावत्पुण्यकृतांल्लोकान् अनन्तान्पुरुषो ऽश्नुते
yāvad asya bhavatyasmiṃlloke kīrtiryaśaskarī
tāvatpuṇyakṛtāṃllokān anantānpuruṣo 'śnute
- 11
अध्यापयेद् अधीयीत याजयेत यजेत च
न वृथा प्रतिगृह्णीयान्न च दद्यात्कथंचन
adhyāpayed adhīyīta yājayeta yajeta ca
na vṛthā pratigṛhṇīyānna ca dadyātkathaṃcana
- 12
याज्यतः शिष्यतो वापि कन्यया वा धनं महत्
यद्यागच्छेद्यजेद्दद्यान्नैको ऽश्नीयात्कथंचन
yājyataḥ śiṣyato vāpi kanyayā vā dhanaṃ mahat
yadyāgacchedyajeddadyānnaiko 'śnīyātkathaṃcana
- 13
गृहम् आवसतो ह्यस्य नान्यत्तीर्थं प्रतिग्रहात्
देवर्षिपितृगुर्वर्थं वृद्धातुरबुभुक्षताम्
gṛham āvasato hyasya nānyattīrthaṃ pratigrahāt
devarṣipitṛgurvarthaṃ vṛddhāturabubhukṣatām
- 14
अन्तर्हिताभितप्तानां यथाशक्ति बुभूषताम्
द्रव्याणाम् अतिशक्त्यापि देयम् एषां कृताद् अपि
antarhitābhitaptānāṃ yathāśakti bubhūṣatām
dravyāṇām atiśaktyāpi deyam eṣāṃ kṛtād api
- 15
अर्हताम् अनुरूपाणां नादेयं ह्यस्ति किंचन
उच्चैःश्रवसम् अप्यश्वं प्रापणीयं सतां विदुः
arhatām anurūpāṇāṃ nādeyaṃ hyasti kiṃcana
uccaiḥśravasam apyaśvaṃ prāpaṇīyaṃ satāṃ viduḥ
- 16
अनुनीय तथा काव्यः सत्यसंधो महाव्रतः
स्वैः प्राणैर्ब्राह्मणप्राणान्परित्राय दिवं गतः
anunīya tathā kāvyaḥ satyasaṃdho mahāvrataḥ
svaiḥ prāṇairbrāhmaṇaprāṇānparitrāya divaṃ gataḥ
- 17
रन्तिदेवश्च सांकृत्यो वसिष्ठाय महात्मने
अपः प्रदाय शीतोष्णा नाकपृष्ठे महीयते
rantidevaśca sāṃkṛtyo vasiṣṭhāya mahātmane
apaḥ pradāya śītoṣṇā nākapṛṣṭhe mahīyate
- 18
आत्रेयश्चन्द्रदमयोर् अर्हतोर्विविधं धनम्
दत्त्वा लोकान्ययौ धीमान् अनन्तान्स महीपतिः
ātreyaścandradamayor arhatorvividhaṃ dhanam
dattvā lokānyayau dhīmān anantānsa mahīpatiḥ
- 19
शिबिरौशीनरो ऽङ्गानि सुतं च प्रियम् औरसम्
ब्राह्मणार्थम् उपाकृत्य नाकपृष्ठम् इतो गतः
śibirauśīnaro 'ṅgāni sutaṃ ca priyam aurasam
brāhmaṇārtham upākṛtya nākapṛṣṭham ito gataḥ
- 20
प्रतर्दनः काशिपतिः प्रदाय नयने स्वके
ब्राह्मणायातुलां कीर्तिम् इह चामुत्र चाश्नुते
pratardanaḥ kāśipatiḥ pradāya nayane svake
brāhmaṇāyātulāṃ kīrtim iha cāmutra cāśnute
- 21
दिव्यं मृष्टशलाकं तु सौवर्णं परमर्द्धिमत्
छत्रं देवावृधो दत्त्वा सराष्ट्रो ऽभ्यपतद्दिवम्
divyaṃ mṛṣṭaśalākaṃ tu sauvarṇaṃ paramarddhimat
chatraṃ devāvṛdho dattvā sarāṣṭro 'bhyapataddivam
- 22
सांकृतिश्च तथात्रेयः शिष्येभ्यो ब्रह्म निर्गुणम्
उपदिश्य महातेजा गतो लोकान् अनुत्तमान्
sāṃkṛtiśca tathātreyaḥ śiṣyebhyo brahma nirguṇam
upadiśya mahātejā gato lokān anuttamān
- 23
अम्बरीषो गवां दत्त्वा ब्राह्मणेभ्यः प्रतापवान्
अर्बुदानि दशैकं च सराष्ट्रो ऽभ्यपतद्दिवम्
ambarīṣo gavāṃ dattvā brāhmaṇebhyaḥ pratāpavān
arbudāni daśaikaṃ ca sarāṣṭro 'bhyapataddivam
- 24
सावित्री कुण्डले दिव्ये शरीरं जनमेजयः
ब्राह्मणार्थे परित्यज्य जग्मतुर्लोकम् उत्तमम्
sāvitrī kuṇḍale divye śarīraṃ janamejayaḥ
brāhmaṇārthe parityajya jagmaturlokam uttamam
- 25
सर्वरत्नं वृषादर्भो युवनाश्वः प्रियाः स्त्रियः
रम्यम् आवसथं चैव दत्त्वामुं लोकम् आस्थितः
sarvaratnaṃ vṛṣādarbho yuvanāśvaḥ priyāḥ striyaḥ
ramyam āvasathaṃ caiva dattvāmuṃ lokam āsthitaḥ
- 26
निमी राष्ट्रं च वैदेहो जामदग्न्यो वसुंधराम्
ब्राह्मणेभ्यो ददौ चापि गयश्चोर्वीं सपत्तनाम्
nimī rāṣṭraṃ ca vaideho jāmadagnyo vasuṃdharām
brāhmaṇebhyo dadau cāpi gayaścorvīṃ sapattanām
- 27
अवर्षति च पर्जन्ये सर्वभूतानि चासकृत्
वसिष्ठो जीवयामास प्रजापतिर् इव प्रजाः
avarṣati ca parjanye sarvabhūtāni cāsakṛt
vasiṣṭho jīvayāmāsa prajāpatir iva prajāḥ
- 28
करंधमस्य पुत्रस्तु मरुत्तो नृपतिस्तथा
कन्याम् अङ्गिरसे दत्त्वा दिवम् आशु जगाम ह
karaṃdhamasya putrastu marutto nṛpatistathā
kanyām aṅgirase dattvā divam āśu jagāma ha
- 29
ब्रह्मदत्तश्च पाञ्चाल्यो राजा बुद्धिमतां वरः
निधिं शङ्खं द्विजाग्र्येभ्यो दत्त्वा लोकान् अवाप्तवान्
brahmadattaśca pāñcālyo rājā buddhimatāṃ varaḥ
nidhiṃ śaṅkhaṃ dvijāgryebhyo dattvā lokān avāptavān
- 30
राजा मित्रसहश्चापि वसिष्ठाय महात्मने
मदयन्तीं प्रियां दत्त्वा तया सह दिवं गतः
rājā mitrasahaścāpi vasiṣṭhāya mahātmane
madayantīṃ priyāṃ dattvā tayā saha divaṃ gataḥ

