33 shlokas
- 1
गुरुर् उवाच
प्रवृत्तिलक्षणो धर्मो यथायम् उपपद्यते
तेषां विज्ञाननिष्ठानाम् अन्यत्तत्त्वं न रोचते
gurur uvāca
pravṛttilakṣaṇo dharmo yathāyam upapadyate
teṣāṃ vijñānaniṣṭhānām anyattattvaṃ na rocate
- 2
दुर्लभा वेदविद्वांसो वेदोक्तेषु व्यवस्थिताः
प्रयोजनम् अतस्त्वत्र मार्गम् इच्छन्ति संस्तुतम्
durlabhā vedavidvāṃso vedokteṣu vyavasthitāḥ
prayojanam atastvatra mārgam icchanti saṃstutam
- 3
सद्भिर् आचरितत्वात्तु वृत्तम् एतद् अगर्हितम्
इयं सा बुद्धिर् अन्येयं यया याति परां गतिम्
sadbhir ācaritatvāttu vṛttam etad agarhitam
iyaṃ sā buddhir anyeyaṃ yayā yāti parāṃ gatim
- 4
शरीरवान् उपादत्ते मोहात्सर्वपरिग्रहान्
कामक्रोधादिभिर्भावैर्युक्तो राजसतामसैः
śarīravān upādatte mohātsarvaparigrahān
kāmakrodhādibhirbhāvairyukto rājasatāmasaiḥ
- 5
नाशुद्धम् आचरेत्तस्माद् अभीप्सन्देहयापनम्
कर्मणो विवरं कुर्वन्न लोकान् आप्नुयाच्छुभान्
nāśuddham ācarettasmād abhīpsandehayāpanam
karmaṇo vivaraṃ kurvanna lokān āpnuyācchubhān
- 6
लोहयुक्तं यथा हेम विपक्वं न विराजते
तथापक्वकषायाख्यं विज्ञानं न प्रकाशते
lohayuktaṃ yathā hema vipakvaṃ na virājate
tathāpakvakaṣāyākhyaṃ vijñānaṃ na prakāśate
- 7
यश्चाधर्मं चरेन्मोहात्कामलोभावनुप्लवन्
धर्म्यं पन्थानम् आक्रम्य सानुबन्धो विनश्यति
yaścādharmaṃ carenmohātkāmalobhāvanuplavan
dharmyaṃ panthānam ākramya sānubandho vinaśyati
- 8
शन्दादीन्विषयांस्तस्माद् असंरागाद् अनुप्लवेत्
क्रोधहर्षौ विषादश्च जायन्ते हि परस्परम्
śandādīnviṣayāṃstasmād asaṃrāgād anuplavet
krodhaharṣau viṣādaśca jāyante hi parasparam
- 9
पञ्चभूतात्मके देहे सत्त्वराजसतामसे
कम् अभिष्टुवते चायं कं वा क्रोशति किं वदेत्
pañcabhūtātmake dehe sattvarājasatāmase
kam abhiṣṭuvate cāyaṃ kaṃ vā krośati kiṃ vadet
- 10
स्पर्शरूपरसाद्येषु सङ्गं गच्छन्ति बालिशाः
नावगच्छन्त्यविज्ञानाद् आत्मजं पार्थिवं गुणम्
sparśarūparasādyeṣu saṅgaṃ gacchanti bāliśāḥ
nāvagacchantyavijñānād ātmajaṃ pārthivaṃ guṇam
- 11
मृन्मयं शरणं यद्वन्मृदैव परिलिप्यते
पार्थिवो ऽयं तथा देहो मृद्विकारैर्विलिप्यते
mṛnmayaṃ śaraṇaṃ yadvanmṛdaiva parilipyate
pārthivo 'yaṃ tathā deho mṛdvikārairvilipyate
- 12
मधु तैलं पयः सर्पिर्मांसानि लवणं गुडः
धान्यानि फलमूलानि मृद्विकाराः सहाम्भसा
madhu tailaṃ payaḥ sarpirmāṃsāni lavaṇaṃ guḍaḥ
dhānyāni phalamūlāni mṛdvikārāḥ sahāmbhasā
- 13
यद्वत्कान्तारम् आतिष्ठन्नौत्सुक्यं समनुव्रजेत्
श्रमाद् आहारम् आदद्याद् अस्वाद्वपि हि यापनम्
yadvatkāntāram ātiṣṭhannautsukyaṃ samanuvrajet
śramād āhāram ādadyād asvādvapi hi yāpanam
- 14
तद्वत्संसारकान्तारम् आतिष्ठञ्श्रमतत्परः
यात्रार्थम् अद्याद् आहारं व्याधितो भेषजं यथा
tadvatsaṃsārakāntāram ātiṣṭhañśramatatparaḥ
yātrārtham adyād āhāraṃ vyādhito bheṣajaṃ yathā
- 15
सत्यशौचार्जवत्यागैर्यशसा विक्रमेण च
क्षान्त्या धृत्या च बुद्ध्या च मनसा तपसैव च
satyaśaucārjavatyāgairyaśasā vikrameṇa ca
kṣāntyā dhṛtyā ca buddhyā ca manasā tapasaiva ca
- 16
भावान्सर्वान्यथावृत्तान्संवसेत यथाक्रमम्
शान्तिम् इच्छन्न् अदीनात्मा संयच्छेद् इन्द्रियाणि च
bhāvānsarvānyathāvṛttānsaṃvaseta yathākramam
śāntim icchann adīnātmā saṃyacched indriyāṇi ca
- 17
सत्त्वेन रजसा चैव तमसा चैव मोहिताः
चक्रवत्परिवर्तन्ते ह्यज्ञानाज्जन्तवो भृशम्
sattvena rajasā caiva tamasā caiva mohitāḥ
cakravatparivartante hyajñānājjantavo bhṛśam
- 18
तस्मात्सम्यक्परीक्षेत दोषान् अज्ञानसंभवान्
अज्ञानप्रभवं नित्यम् अहंकारं परित्यजेत्
tasmātsamyakparīkṣeta doṣān ajñānasaṃbhavān
ajñānaprabhavaṃ nityam ahaṃkāraṃ parityajet
- 19
महाभूतानीन्द्रियाणि गुणाः सत्त्वं रजस्तमः
त्रैलोक्यं सेश्वरं सर्वम् अहंकारे प्रतिष्ठितम्
mahābhūtānīndriyāṇi guṇāḥ sattvaṃ rajastamaḥ
trailokyaṃ seśvaraṃ sarvam ahaṃkāre pratiṣṭhitam
- 20
यथेह नियतं कालो दर्शयत्यार्तवान्गुणान्
तद्वद्भूतेष्वहंकारं विद्याद्भूतप्रवर्तकम्
yatheha niyataṃ kālo darśayatyārtavānguṇān
tadvadbhūteṣvahaṃkāraṃ vidyādbhūtapravartakam
- 21
संमोहकं तमो विद्यात्कृष्णम् अज्ञानसंभवम्
प्रीतिदुःखनिबद्धांश्च समस्तांस्त्रीन् अथो गुणान्
सत्त्वस्य रजसश्चैव तमसश्च निबोध तान्
saṃmohakaṃ tamo vidyātkṛṣṇam ajñānasaṃbhavam
prītiduḥkhanibaddhāṃśca samastāṃstrīn atho guṇān
sattvasya rajasaścaiva tamasaśca nibodha tān
- 22
प्रमोहो हर्षजः प्रीतिर् असंदेहो धृतिः स्मृतिः
एतान्सत्त्वगुणान्विद्याद् इमान्राजसतामसान्
pramoho harṣajaḥ prītir asaṃdeho dhṛtiḥ smṛtiḥ
etānsattvaguṇānvidyād imānrājasatāmasān
- 23
कामक्रोधौ प्रमादश्च लोभमोहौ भयं क्लमः
विषादशोकावरतिर्मानदर्पावनार्यता
kāmakrodhau pramādaśca lobhamohau bhayaṃ klamaḥ
viṣādaśokāvaratirmānadarpāvanāryatā
- 24
दोषाणाम् एवमादीनां परीक्ष्य गुरुलाघवम्
विमृशेद् आत्मसंस्थानाम् एकैकम् अनुसंततम्
doṣāṇām evamādīnāṃ parīkṣya gurulāghavam
vimṛśed ātmasaṃsthānām ekaikam anusaṃtatam
- 25
शिष्य उवाच
के दोषा मनसा त्यक्ताः के बुद्ध्या शिथिलीकृताः
के पुनः पुनर् आयान्ति के मोहाद् अफला इव
śiṣya uvāca
ke doṣā manasā tyaktāḥ ke buddhyā śithilīkṛtāḥ
ke punaḥ punar āyānti ke mohād aphalā iva
- 26
केषां बलाबलं बुद्ध्या हेतुभिर्विमृशेद्बुधः
एतत्सर्वं समाचक्ष्व यथा विद्याम् अहं प्रभो
keṣāṃ balābalaṃ buddhyā hetubhirvimṛśedbudhaḥ
etatsarvaṃ samācakṣva yathā vidyām ahaṃ prabho
- 27
गुरुर् उवाच
दोषैर्मूलाद् अवच्छिन्नैर्विशुद्धात्मा विमुच्यते
विनाशयति सम्भूतम् अयस्मयमयो यथा
तथाकृतात्मा सहजैर्दोषैर्नश्यति राजसैः
gurur uvāca
doṣairmūlād avacchinnairviśuddhātmā vimucyate
vināśayati sambhūtam ayasmayamayo yathā
tathākṛtātmā sahajairdoṣairnaśyati rājasaiḥ
- 28
राजसं तामसं चैव शुद्धात्माकर्मसंभवम्
तत्सर्वं देहिनां बीजं सर्वम् आत्मवतः समम्
rājasaṃ tāmasaṃ caiva śuddhātmākarmasaṃbhavam
tatsarvaṃ dehināṃ bījaṃ sarvam ātmavataḥ samam
- 29
तस्माद् आत्मवता वर्ज्यं रजश्च तम एव च
रजस्तमोभ्यां निर्मुक्तं सत्त्वं निर्मलताम् इयात्
tasmād ātmavatā varjyaṃ rajaśca tama eva ca
rajastamobhyāṃ nirmuktaṃ sattvaṃ nirmalatām iyāt
- 30
अथवा मन्त्रवद्ब्रूयुर्मांसादानां यजुष्कृतम्
हेतुः स एवानादाने शुद्धधर्मानुपालने
athavā mantravadbrūyurmāṃsādānāṃ yajuṣkṛtam
hetuḥ sa evānādāne śuddhadharmānupālane

