69 shlokas
- 1
जनमेजय उवाच
सांख्यं योगं पञ्चरात्रं वेदारण्यकम् एव च
ज्ञानान्येतानि ब्रह्मर्षे लोकेषु प्रचरन्ति ह
janamejaya uvāca
sāṃkhyaṃ yogaṃ pañcarātraṃ vedāraṇyakam eva ca
jñānānyetāni brahmarṣe lokeṣu pracaranti ha
- 2
किम् एतान्येकनिष्ठानि पृथङ्निष्ठानि वा मुने
प्रब्रूहि वै मया पृष्टः प्रवृत्तिं च यथाक्रमम्
kim etānyekaniṣṭhāni pṛthaṅniṣṭhāni vā mune
prabrūhi vai mayā pṛṣṭaḥ pravṛttiṃ ca yathākramam
- 3
वैशंपायन उवाच
जज्ञे बहुज्ञं परम् अत्युदारं यं द्वीपमध्ये सुतम् आत्मवन्तम्
पराशराद्गन्धवती महर्षिं तस्मै नमो ऽज्ञानतमोनुदाय
vaiśaṃpāyana uvāca
jajñe bahujñaṃ param atyudāraṃ yaṃ dvīpamadhye sutam ātmavantam
parāśarādgandhavatī maharṣiṃ tasmai namo 'jñānatamonudāya
- 4
पितामहाद्यं प्रवदन्ति षष्ठं महर्षिम् आर्षेयविभूतियुक्तम्
नारायणस्यांशजम् एकपुत्रं द्वैपायनं वेदमहानिधानम्
pitāmahādyaṃ pravadanti ṣaṣṭhaṃ maharṣim ārṣeyavibhūtiyuktam
nārāyaṇasyāṃśajam ekaputraṃ dvaipāyanaṃ vedamahānidhānam
- 5
तम् आदिकालेषु महाविभूतिर्नारायणो ब्रह्ममहानिधानम्
ससर्ज पुत्रार्थम् उदारतेजा व्यासं महात्मानम् अजः पुराणः
tam ādikāleṣu mahāvibhūtirnārāyaṇo brahmamahānidhānam
sasarja putrārtham udāratejā vyāsaṃ mahātmānam ajaḥ purāṇaḥ
- 6
जनमेजय उवाच
त्वयैव कथितः पूर्वं संभवो द्विजसत्तम
वसिष्ठस्य सुतः शक्तिः शक्तेः पुत्रः पराशरः
janamejaya uvāca
tvayaiva kathitaḥ pūrvaṃ saṃbhavo dvijasattama
vasiṣṭhasya sutaḥ śaktiḥ śakteḥ putraḥ parāśaraḥ
- 7
पराशरस्य दायादः कृष्णद्वैपायनो मुनिः
भूयो नारायणसुतं त्वम् एवैनं प्रभाषसे
parāśarasya dāyādaḥ kṛṣṇadvaipāyano muniḥ
bhūyo nārāyaṇasutaṃ tvam evainaṃ prabhāṣase
- 8
किम् अतः पूर्वजं जन्म व्यासस्यामिततेजसः
कथयस्वोत्तममते जन्म नारायणोद्भवम्
kim ataḥ pūrvajaṃ janma vyāsasyāmitatejasaḥ
kathayasvottamamate janma nārāyaṇodbhavam
- 9
वैशंपायन उवाच
वेदार्थान्वेत्तुकामस्य धर्मिष्ठस्य तपोनिधेः
गुरोर्मे ज्ञाननिष्ठस्य हिमवत्पाद आसतः
vaiśaṃpāyana uvāca
vedārthānvettukāmasya dharmiṣṭhasya taponidheḥ
gurorme jñānaniṣṭhasya himavatpāda āsataḥ
- 10
कृत्वा भारतम् आख्यानं तपःश्रान्तस्य धीमतः
शुश्रूषां तत्परा राजन्कृतवन्तो वयं तदा
kṛtvā bhāratam ākhyānaṃ tapaḥśrāntasya dhīmataḥ
śuśrūṣāṃ tatparā rājankṛtavanto vayaṃ tadā
- 11
सुमन्तुर्जैमिनिश्चैव पैलश्च सुदृढव्रतः
अहं चतुर्थः शिष्यो वै शुको व्यासात्मजस्तथा
sumanturjaiminiścaiva pailaśca sudṛḍhavrataḥ
ahaṃ caturthaḥ śiṣyo vai śuko vyāsātmajastathā
- 12
एभिः परिवृतो व्यासः शिष्यैः पञ्चभिर् उत्तमैः
शुशुभे हिमवत्पादे भूतैर्भूतपतिर्यथा
ebhiḥ parivṛto vyāsaḥ śiṣyaiḥ pañcabhir uttamaiḥ
śuśubhe himavatpāde bhūtairbhūtapatiryathā
- 13
वेदान् आवर्तयन्साङ्गान्भारतार्थांश्च सर्वशः
तम् एकमनसं दान्तं युक्ता वयम् उपास्महे
vedān āvartayansāṅgānbhāratārthāṃśca sarvaśaḥ
tam ekamanasaṃ dāntaṃ yuktā vayam upāsmahe
- 14
कथान्तरे ऽथ कस्मिंश्चित्पृष्टो ऽस्माभिर्द्विजोत्तमः
वेदार्थान्भारतार्थांश्च जन्म नारायणात्तथा
kathāntare 'tha kasmiṃścitpṛṣṭo 'smābhirdvijottamaḥ
vedārthānbhāratārthāṃśca janma nārāyaṇāttathā
- 15
स पूर्वम् उक्त्वा वेदार्थान्भारतार्थांश्च तत्त्ववित्
नारायणाद् इदं जन्म व्याहर्तुम् उपचक्रमे
sa pūrvam uktvā vedārthānbhāratārthāṃśca tattvavit
nārāyaṇād idaṃ janma vyāhartum upacakrame
- 16
शृणुध्वम् आख्यानवरम् एतद् आर्षेयम् उत्तमम्
आदिकालोद्भवं विप्रास्तपसाधिगतं मया
śṛṇudhvam ākhyānavaram etad ārṣeyam uttamam
ādikālodbhavaṃ viprāstapasādhigataṃ mayā
- 17
प्राप्ते प्रजाविसर्गे वै सप्तमे पद्मसंभवे
नारायणो महायोगी शुभाशुभविवर्जितः
prāpte prajāvisarge vai saptame padmasaṃbhave
nārāyaṇo mahāyogī śubhāśubhavivarjitaḥ
- 18
ससृजे नाभितः पुत्रं ब्रह्माणम् अमितप्रभम्
ततः स प्रादुरभवद् अथैनं वाक्यम् अब्रवीत्
sasṛje nābhitaḥ putraṃ brahmāṇam amitaprabham
tataḥ sa prādurabhavad athainaṃ vākyam abravīt
- 19
मम त्वं नाभितो जातः प्रजासर्गकरः प्रभुः
सृज प्रजास्त्वं विविधा ब्रह्मन्सजडपण्डिताः
mama tvaṃ nābhito jātaḥ prajāsargakaraḥ prabhuḥ
sṛja prajāstvaṃ vividhā brahmansajaḍapaṇḍitāḥ
- 20
स एवम् उक्तो विमुखश्चिन्ताव्याकुलमानसः
प्रणम्य वरदं देवम् उवाच हरिम् ईश्वरम्
sa evam ukto vimukhaścintāvyākulamānasaḥ
praṇamya varadaṃ devam uvāca harim īśvaram
- 21
का शक्तिर्मम देवेश प्रजाः स्रष्टुं नमो ऽस्तु ते
अप्रज्ञावान् अहं देव विधत्स्व यद् अनन्तरम्
kā śaktirmama deveśa prajāḥ sraṣṭuṃ namo 'stu te
aprajñāvān ahaṃ deva vidhatsva yad anantaram
- 22
स एवम् उक्तो भगवान्भूत्वाथान्तर्हितस्ततः
चिन्तयामास देवेशो बुद्धिं बुद्धिमतां वरः
sa evam ukto bhagavānbhūtvāthāntarhitastataḥ
cintayāmāsa deveśo buddhiṃ buddhimatāṃ varaḥ
- 23
स्वरूपिणी ततो बुद्धिर् उपतस्थे हरिं प्रभुम्
योगेन चैनां निर्योगः स्वयं नियुयुजे तदा
svarūpiṇī tato buddhir upatasthe hariṃ prabhum
yogena caināṃ niryogaḥ svayaṃ niyuyuje tadā
- 24
स ताम् ऐश्वर्ययोगस्थां बुद्धिं शक्तिमतीं सतीम्
उवाच वचनं देवो बुद्धिं वै प्रभुर् अव्ययः
sa tām aiśvaryayogasthāṃ buddhiṃ śaktimatīṃ satīm
uvāca vacanaṃ devo buddhiṃ vai prabhur avyayaḥ
- 25
ब्रह्माणं प्रविशस्वेति लोकसृष्ट्यर्थसिद्धये
ततस्तम् ईश्वरादिष्टा बुद्धिः क्षिप्रं विवेश सा
brahmāṇaṃ praviśasveti lokasṛṣṭyarthasiddhaye
tatastam īśvarādiṣṭā buddhiḥ kṣipraṃ viveśa sā
- 26
अथैनं बुद्धिसंयुक्तं पुनः स ददृशे हरिः
भूयश्चैनं वचः प्राह सृजेमा विविधाः प्रजाः
athainaṃ buddhisaṃyuktaṃ punaḥ sa dadṛśe hariḥ
bhūyaścainaṃ vacaḥ prāha sṛjemā vividhāḥ prajāḥ
- 27
एवम् उक्त्वा स भगवांस्तत्रैवान्तरधीयत
प्राप चैव मुहूर्तेन स्वस्थानं देवसंज्ञितम्
evam uktvā sa bhagavāṃstatraivāntaradhīyata
prāpa caiva muhūrtena svasthānaṃ devasaṃjñitam
- 28
तां चैव प्रकृतिं प्राप्य एकीभावगतो ऽभवत्
अथास्य बुद्धिर् अभवत्पुनर् अन्या तदा किल
tāṃ caiva prakṛtiṃ prāpya ekībhāvagato 'bhavat
athāsya buddhir abhavatpunar anyā tadā kila
- 29
सृष्टा इमाः प्रजाः सर्वा ब्रह्मणा परमेष्ठिना
दैत्यदानवगन्धर्वरक्षोगणसमाकुलाः
जाता हीयं वसुमती भाराक्रान्ता तपस्विनी
sṛṣṭā imāḥ prajāḥ sarvā brahmaṇā parameṣṭhinā
daityadānavagandharvarakṣogaṇasamākulāḥ
jātā hīyaṃ vasumatī bhārākrāntā tapasvinī
- 30
बहवो बलिनः पृथ्व्यां दैत्यदानवराक्षसाः
भविष्यन्ति तपोयुक्ता वरान्प्राप्स्यन्ति चोत्तमान्
bahavo balinaḥ pṛthvyāṃ daityadānavarākṣasāḥ
bhaviṣyanti tapoyuktā varānprāpsyanti cottamān

