28 shlokas
- 1
अर्जुन उवाच
अत्रैवोदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम्
तापसैः सह संवादं शक्रस्य भरतर्षभ
arjuna uvāca
atraivodāharantīmam itihāsaṃ purātanam
tāpasaiḥ saha saṃvādaṃ śakrasya bharatarṣabha
- 2
केचिद्गृहान्परित्यज्य वनम् अभ्यगमन्द्विजाः
अजातश्मश्रवो मन्दाः कुले जाताः प्रवव्रजुः
kecidgṛhānparityajya vanam abhyagamandvijāḥ
ajātaśmaśravo mandāḥ kule jātāḥ pravavrajuḥ
- 3
धर्मो ऽयम् इति मन्वाना ब्रह्मचर्ये व्यवस्थिताः
त्यक्त्वा गृहान्पितॄंश्चैव तान् इन्द्रो ऽन्वकृपायत
dharmo 'yam iti manvānā brahmacarye vyavasthitāḥ
tyaktvā gṛhānpitṝṃścaiva tān indro 'nvakṛpāyata
- 4
तान् आबभाषे भगवान्पक्षी भूत्वा हिरण्मयः
सुदुष्करं मनुष्यैश्च यत्कृतं विघसाशिभिः
tān ābabhāṣe bhagavānpakṣī bhūtvā hiraṇmayaḥ
suduṣkaraṃ manuṣyaiśca yatkṛtaṃ vighasāśibhiḥ
- 5
पुण्यं च बत कर्मैषां प्रशस्तं चैव जीवितम्
संसिद्धास्ते गतिं मुख्यां प्राप्ता धर्मपरायणाः
puṇyaṃ ca bata karmaiṣāṃ praśastaṃ caiva jīvitam
saṃsiddhāste gatiṃ mukhyāṃ prāptā dharmaparāyaṇāḥ
- 6
ऋषय ऊचुः
अहो बतायं शकुनिर्विघसाशान्प्रशंसति
अस्मान्नूनम् अयं शास्ति वयं च विघसाशिनः
ṛṣaya ūcuḥ
aho batāyaṃ śakunirvighasāśānpraśaṃsati
asmānnūnam ayaṃ śāsti vayaṃ ca vighasāśinaḥ
- 7
शकुनिर् उवाच
नाहं युष्मान्प्रशंसामि पङ्कदिग्धान्रजस्वलान्
उच्छिष्टभोजिनो मन्दान् अन्ये वै विघसाशिनः
śakunir uvāca
nāhaṃ yuṣmānpraśaṃsāmi paṅkadigdhānrajasvalān
ucchiṣṭabhojino mandān anye vai vighasāśinaḥ
- 8
ऋषय ऊचुः
इदं श्रेयः परम् इति वयम् एवाभ्युपास्महे
शकुने ब्रूहि यच्छ्रेयो भृशं वै श्रद्दधाम ते
ṛṣaya ūcuḥ
idaṃ śreyaḥ param iti vayam evābhyupāsmahe
śakune brūhi yacchreyo bhṛśaṃ vai śraddadhāma te
- 9
शकुनिर् उवाच
यदि मां नाभिशङ्कध्वं विभज्यात्मानम् आत्मना
ततो ऽहं वः प्रवक्ष्यामि याथातथ्यं हितं वचः
śakunir uvāca
yadi māṃ nābhiśaṅkadhvaṃ vibhajyātmānam ātmanā
tato 'haṃ vaḥ pravakṣyāmi yāthātathyaṃ hitaṃ vacaḥ
- 10
ऋषय ऊचुः
शृणुमस्ते वचस्तात पन्थानो विदितास्तव
नियोगे चैव धर्मात्मन्स्थातुम् इच्छाम शाधि नः
ṛṣaya ūcuḥ
śṛṇumaste vacastāta panthāno viditāstava
niyoge caiva dharmātmansthātum icchāma śādhi naḥ
- 11
शकुनिर् उवाच
चतुष्पदां गौः प्रवरा लोहानां काञ्चनं वरम्
शब्दानां प्रवरो मन्त्रो ब्राह्मणो द्विपदां वरः
śakunir uvāca
catuṣpadāṃ gauḥ pravarā lohānāṃ kāñcanaṃ varam
śabdānāṃ pravaro mantro brāhmaṇo dvipadāṃ varaḥ
- 12
मन्त्रो ऽयं जातकर्मादि ब्राह्मणस्य विधीयते
जीवतो यो यथाकालं श्मशाननिधनाद् इति
mantro 'yaṃ jātakarmādi brāhmaṇasya vidhīyate
jīvato yo yathākālaṃ śmaśānanidhanād iti
- 13
कर्माणि वैदिकान्यस्य स्वर्ग्यः पन्थास्त्वनुत्तमः
अथ सर्वाणि कर्माणि मन्त्रसिद्धानि चक्षते
karmāṇi vaidikānyasya svargyaḥ panthāstvanuttamaḥ
atha sarvāṇi karmāṇi mantrasiddhāni cakṣate
- 14
आम्नायदृढवादीनि तथा सिद्धिर् इहेष्यते
मासार्धमासा ऋतव आदित्यशशितारकम्
āmnāyadṛḍhavādīni tathā siddhir iheṣyate
māsārdhamāsā ṛtava ādityaśaśitārakam
- 15
ईहन्ते सर्वभूतानि तद् ऋतं कर्मसङ्गिनाम्
सिद्धिक्षेत्रम् इदं पुण्यम् अयम् एवाश्रमो महान्
īhante sarvabhūtāni tad ṛtaṃ karmasaṅginām
siddhikṣetram idaṃ puṇyam ayam evāśramo mahān
- 16
अथ ये कर्म निन्दन्तो मनुष्याः कापथं गताः
मूढानाम् अर्थहीनानां तेषाम् एनस्तु विद्यते
atha ye karma nindanto manuṣyāḥ kāpathaṃ gatāḥ
mūḍhānām arthahīnānāṃ teṣām enastu vidyate
- 17
देववंशान्पितृवंशान्ब्रह्मवंशांश्च शाश्वतान्
संत्यज्य मूढा वर्तन्ते ततो यान्त्यश्रुतीपथम्
devavaṃśānpitṛvaṃśānbrahmavaṃśāṃśca śāśvatān
saṃtyajya mūḍhā vartante tato yāntyaśrutīpatham
- 18
एतद्वो ऽस्तु तपो युक्तं ददानीत्य् ऋषिचोदितम्
तस्मात्तद् अध्यवसतस्तपस्वि तप उच्यते
etadvo 'stu tapo yuktaṃ dadānīty ṛṣicoditam
tasmāttad adhyavasatastapasvi tapa ucyate
- 19
देववंशान्पितृवंशान्ब्रह्मवंशांश्च शाश्वतान्
संविभज्य गुरोश्चर्यां तद्वै दुष्करम् उच्यते
devavaṃśānpitṛvaṃśānbrahmavaṃśāṃśca śāśvatān
saṃvibhajya guroścaryāṃ tadvai duṣkaram ucyate
- 20
देवा वै दुष्करं कृत्वा विभूतिं परमां गताः
तस्माद्गार्हस्थ्यम् उद्वोढुं दुष्करं प्रब्रवीमि वः
devā vai duṣkaraṃ kṛtvā vibhūtiṃ paramāṃ gatāḥ
tasmādgārhasthyam udvoḍhuṃ duṣkaraṃ prabravīmi vaḥ
- 21
तपः श्रेष्ठं प्रजानां हि मूलम् एतन्न संशयः
कुटुम्बविधिनानेन यस्मिन्सर्वं प्रतिष्ठितम्
tapaḥ śreṣṭhaṃ prajānāṃ hi mūlam etanna saṃśayaḥ
kuṭumbavidhinānena yasminsarvaṃ pratiṣṭhitam
- 22
एतद्विदुस्तपो विप्रा द्वंद्वातीता विमत्सराः
तस्माद्वनं मध्यमं च लोकेषु तप उच्यते
etadvidustapo viprā dvaṃdvātītā vimatsarāḥ
tasmādvanaṃ madhyamaṃ ca lokeṣu tapa ucyate
- 23
दुराधर्षं पदं चैव गच्छन्ति विघसाशिनः
सायंप्रातर्विभज्यान्नं स्वकुटुम्बे यथाविधि
durādharṣaṃ padaṃ caiva gacchanti vighasāśinaḥ
sāyaṃprātarvibhajyānnaṃ svakuṭumbe yathāvidhi
- 24
दत्त्वातिथिभ्यो देवेभ्यः पितृभ्यः स्वजनस्य च
अवशिष्टानि ये ऽश्नन्ति तान् आहुर्विघसाशिनः
dattvātithibhyo devebhyaḥ pitṛbhyaḥ svajanasya ca
avaśiṣṭāni ye 'śnanti tān āhurvighasāśinaḥ
- 25
तस्मात्स्वधर्मम् आस्थाय सुव्रताः सत्यवादिनः
लोकस्य गुरवो भूत्वा ते भवन्त्यनुपस्कृताः
tasmātsvadharmam āsthāya suvratāḥ satyavādinaḥ
lokasya guravo bhūtvā te bhavantyanupaskṛtāḥ
- 26
त्रिदिवं प्राप्य शक्रस्य स्वर्गलोके विमत्सराः
वसन्ति शाश्वतीर्वर्षा जना दुष्करकारिणः
tridivaṃ prāpya śakrasya svargaloke vimatsarāḥ
vasanti śāśvatīrvarṣā janā duṣkarakāriṇaḥ
- 27
ततस्ते तद्वचः श्रुत्वा तस्य धर्मार्थसंहितम्
उत्सृज्य नास्तिकगतिं गार्हस्थ्यं धर्मम् आश्रिताः
tataste tadvacaḥ śrutvā tasya dharmārthasaṃhitam
utsṛjya nāstikagatiṃ gārhasthyaṃ dharmam āśritāḥ
- 28
तस्मात्त्वम् अपि दुर्धर्ष धैर्यम् आलम्ब्य शाश्वतम्
प्रशाधि पृथिवीं कृत्स्नां हतामित्रां नरोत्तम
tasmāttvam api durdharṣa dhairyam ālambya śāśvatam
praśādhi pṛthivīṃ kṛtsnāṃ hatāmitrāṃ narottama

