49 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
पितामह महाप्राज्ञ कुरूणां कीर्तिवर्धन
प्रश्नं कंचित्प्रवक्ष्यामि तन्मे व्याख्यातुम् अर्हसि
yudhiṣṭhira uvāca
pitāmaha mahāprājña kurūṇāṃ kīrtivardhana
praśnaṃ kaṃcitpravakṣyāmi tanme vyākhyātum arhasi
- 2
कीदृशा मानवाः सौम्याः कैः प्रीतिः परमा भवेत्
आयत्यां च तदात्वे च के क्षमास्तान्वदस्व मे
kīdṛśā mānavāḥ saumyāḥ kaiḥ prītiḥ paramā bhavet
āyatyāṃ ca tadātve ca ke kṣamāstānvadasva me
- 3
न हि तत्र धनं स्फीतं न च संबन्धिबान्धवाः
तिष्ठन्ति यत्र सुहृदस्तिष्ठन्तीति मतिर्मम
na hi tatra dhanaṃ sphītaṃ na ca saṃbandhibāndhavāḥ
tiṣṭhanti yatra suhṛdastiṣṭhantīti matirmama
- 4
दुर्लभो हि सुहृच्छ्रोता दुर्लभश्च हितः सुहृत्
एतद्धर्मभृतां श्रेष्ठ सर्वं व्याख्यातुम् अर्हसि
durlabho hi suhṛcchrotā durlabhaśca hitaḥ suhṛt
etaddharmabhṛtāṃ śreṣṭha sarvaṃ vyākhyātum arhasi
- 5
भीष्म उवाच
संधेयान्पुरुषान्राजन्न् असंधेयांश्च तत्त्वतः
वदतो मे निबोध त्वं निखिलेन युधिष्ठिर
bhīṣma uvāca
saṃdheyānpuruṣānrājann asaṃdheyāṃśca tattvataḥ
vadato me nibodha tvaṃ nikhilena yudhiṣṭhira
- 6
लुब्धः क्रूरस्त्यक्तधर्मा निकृतः शठ एव च
क्षुद्रः पापसमाचारः सर्वशङ्की तथालसः
lubdhaḥ krūrastyaktadharmā nikṛtaḥ śaṭha eva ca
kṣudraḥ pāpasamācāraḥ sarvaśaṅkī tathālasaḥ
- 7
दीर्घसूत्रो ऽनृजुः कष्टो गुरुदारप्रधर्षकः
व्यसने यः परित्यागी दुरात्मा निरपत्रपः
dīrghasūtro 'nṛjuḥ kaṣṭo gurudārapradharṣakaḥ
vyasane yaḥ parityāgī durātmā nirapatrapaḥ
- 8
सर्वतः पापदर्शी च नास्तिको वेदनिन्दकः
संप्रकीर्णेन्द्रियो लोके यः कामनिरतश्चरेत्
sarvataḥ pāpadarśī ca nāstiko vedanindakaḥ
saṃprakīrṇendriyo loke yaḥ kāmanirataścaret
- 9
असत्यो लोकविद्विष्टः समये चानवस्थितः
पिशुनो ऽथाकृतप्रज्ञो मत्सरी पापनिश्चयः
asatyo lokavidviṣṭaḥ samaye cānavasthitaḥ
piśuno 'thākṛtaprajño matsarī pāpaniścayaḥ
- 10
दुःशीलो ऽथाकृतात्मा च नृशंसः कितवस्तथा
मित्रैर् अर्थकृती नित्यम् इच्छत्यर्थपरश्च यः
duḥśīlo 'thākṛtātmā ca nṛśaṃsaḥ kitavastathā
mitrair arthakṛtī nityam icchatyarthaparaśca yaḥ
- 11
वहतश्च यथाशक्ति यो न तुष्यति मन्दधीः
अमित्रम् इव यो भुङ्क्ते सदा मित्रं नरर्षभ
vahataśca yathāśakti yo na tuṣyati mandadhīḥ
amitram iva yo bhuṅkte sadā mitraṃ nararṣabha
- 12
अस्थानक्रोधनो यश्च अकस्माच्च विरज्यते
सुहृदश्चैव कल्याणान् आशु त्यजति किल्बिषी
asthānakrodhano yaśca akasmācca virajyate
suhṛdaścaiva kalyāṇān āśu tyajati kilbiṣī
- 13
अल्पे ऽप्यपकृते मूढस्तथाज्ञानात्कृते ऽपि च
कार्योपसेवी मित्रेषु मित्रद्वेषी नराधिप
alpe 'pyapakṛte mūḍhastathājñānātkṛte 'pi ca
kāryopasevī mitreṣu mitradveṣī narādhipa
- 14
शत्रुर्मित्रमुखो यश्च जिह्मप्रेक्षी विलोभनः
न रज्यति च कल्याणे यस्त्यजेत्तादृशं नरम्
śatrurmitramukho yaśca jihmaprekṣī vilobhanaḥ
na rajyati ca kalyāṇe yastyajettādṛśaṃ naram
- 15
पानपो द्वेषणः क्रूरो निर्घृणः परुषस्तथा
परोपतापी मित्रध्रुक्तथा प्राणिवधे रतः
pānapo dveṣaṇaḥ krūro nirghṛṇaḥ paruṣastathā
paropatāpī mitradhruktathā prāṇivadhe rataḥ
- 16
कृतघ्नश्चाधमो लोके न संधेयः कथंचन
छिद्रान्वेषी न संधेयः संधेयान् अपि मे शृणु
kṛtaghnaścādhamo loke na saṃdheyaḥ kathaṃcana
chidrānveṣī na saṃdheyaḥ saṃdheyān api me śṛṇu
- 17
कुलीना वाक्यसम्पन्ना ज्ञानविज्ञानकोविदाः
मित्रज्ञाश्च कृतज्ञाश्च सर्वज्ञाः शोकवर्जिताः
kulīnā vākyasampannā jñānavijñānakovidāḥ
mitrajñāśca kṛtajñāśca sarvajñāḥ śokavarjitāḥ
- 18
माधुर्यगुणसम्पन्नाः सत्यसंधा जितेन्द्रियाः
व्यायामशीलाः सततं भृतपुत्राः कुलोद्गताः
mādhuryaguṇasampannāḥ satyasaṃdhā jitendriyāḥ
vyāyāmaśīlāḥ satataṃ bhṛtaputrāḥ kulodgatāḥ
- 19
रूपवन्तो गुणोपेतास्तथालुब्धा जितश्रमाः
दोषैर्वियुक्ताः प्रथितैस्ते ग्राह्याः पार्थिवेन ह
rūpavanto guṇopetāstathālubdhā jitaśramāḥ
doṣairviyuktāḥ prathitaiste grāhyāḥ pārthivena ha
- 20
यथाशक्तिसमाचाराः सन्तस्तुष्यन्ति हि प्रभो
नास्थाने क्रोधवन्तश्च न चाकस्माद्विरागिणः
yathāśaktisamācārāḥ santastuṣyanti hi prabho
nāsthāne krodhavantaśca na cākasmādvirāgiṇaḥ
- 21
विरक्ताश्च न रुष्यन्ति मनसाप्यर्थकोविदाः
आत्मानं पीडयित्वापि सुहृत्कार्यपरायणाः
न विरज्यन्ति मित्रेभ्यो वासो रक्तम् इवाविकम्
viraktāśca na ruṣyanti manasāpyarthakovidāḥ
ātmānaṃ pīḍayitvāpi suhṛtkāryaparāyaṇāḥ
na virajyanti mitrebhyo vāso raktam ivāvikam
- 22
दोषांश्च लोभमोहादीन् अर्थेषु युवतिष्वथ
न दर्शयन्ति सुहृदां विश्वस्ता बन्धुवत्सलाः
doṣāṃśca lobhamohādīn artheṣu yuvatiṣvatha
na darśayanti suhṛdāṃ viśvastā bandhuvatsalāḥ
- 23
लोष्टकाञ्चनतुल्यार्थाः सुहृत्स्वशठबुद्धयः
ये चरन्त्यनभीमाना निसृष्टार्थविभूषणाः
संगृह्णन्तः परिजनं स्वाम्यर्थपरमाः सदा
loṣṭakāñcanatulyārthāḥ suhṛtsvaśaṭhabuddhayaḥ
ye carantyanabhīmānā nisṛṣṭārthavibhūṣaṇāḥ
saṃgṛhṇantaḥ parijanaṃ svāmyarthaparamāḥ sadā
- 24
ईदृशैः पुरुषश्रेष्ठैः संधिं यः कुरुते नृपः
तस्य विस्तीर्यते राष्ट्रं ज्योत्स्ना ग्रहपतेर् इव
īdṛśaiḥ puruṣaśreṣṭhaiḥ saṃdhiṃ yaḥ kurute nṛpaḥ
tasya vistīryate rāṣṭraṃ jyotsnā grahapater iva
- 25
शास्त्रनित्या जितक्रोधा बलवन्तो रणप्रियाः
क्षान्ताः शीलगुणोपेताः संधेयाः पुरुषोत्तमाः
śāstranityā jitakrodhā balavanto raṇapriyāḥ
kṣāntāḥ śīlaguṇopetāḥ saṃdheyāḥ puruṣottamāḥ
- 26
ये च दोषसमायुक्ता नराः प्रोक्ता मयानघ
तेषाम् अप्यधमो राजन्कृतघ्नो मित्रघातकः
त्यक्तव्यः स दुराचारः सर्वेषाम् इति निश्चयः
ye ca doṣasamāyuktā narāḥ proktā mayānagha
teṣām apyadhamo rājankṛtaghno mitraghātakaḥ
tyaktavyaḥ sa durācāraḥ sarveṣām iti niścayaḥ
- 27
युधिष्ठिर उवाच
विस्तरेणार्थसंबन्धं श्रोतुम् इच्छामि पार्थिव
मित्रद्रोही कृतघ्नश्च यः प्रोक्तस्तं च मे वद
yudhiṣṭhira uvāca
vistareṇārthasaṃbandhaṃ śrotum icchāmi pārthiva
mitradrohī kṛtaghnaśca yaḥ proktastaṃ ca me vada
- 28
भीष्म उवाच
हन्त ते वर्तयिष्ये ऽहम् इतिहासं पुरातनम्
उदीच्यां दिशि यद्वृत्तं म्लेच्छेषु मनुजाधिप
bhīṣma uvāca
hanta te vartayiṣye 'ham itihāsaṃ purātanam
udīcyāṃ diśi yadvṛttaṃ mleccheṣu manujādhipa
- 29
ब्राह्मणो मध्यदेशीयः कृष्णाङ्गो ब्रह्मवर्जितः
ग्रामं प्रेक्ष्य जनाकीर्णं प्राविशद्भैक्षकाङ्क्षया
brāhmaṇo madhyadeśīyaḥ kṛṣṇāṅgo brahmavarjitaḥ
grāmaṃ prekṣya janākīrṇaṃ prāviśadbhaikṣakāṅkṣayā
- 30
तत्र दस्युर्धनयुतः सर्ववर्णविशेषवित्
ब्रह्मण्यः सत्यसंधश्च दाने च निरतो ऽभवत्
tatra dasyurdhanayutaḥ sarvavarṇaviśeṣavit
brahmaṇyaḥ satyasaṃdhaśca dāne ca nirato 'bhavat

