59 shlokas
- 1
भीष्म उवाच
एतस्मिन्न् अन्तरे शून्ये नारदः समुपागमत्
शुकं स्वाध्यायनिरतं वेदार्थान्वक्तुम् ईप्सितान्
bhīṣma uvāca
etasminn antare śūnye nāradaḥ samupāgamat
śukaṃ svādhyāyanirataṃ vedārthānvaktum īpsitān
- 2
देवर्षिं तु शुको दृष्ट्वा नारदं समुपस्थितम्
अर्घ्यपूर्वेण विधिना वेदोक्तेनाभ्यपूजयत्
devarṣiṃ tu śuko dṛṣṭvā nāradaṃ samupasthitam
arghyapūrveṇa vidhinā vedoktenābhyapūjayat
- 3
नारदो ऽथाब्रवीत्प्रीतो ब्रूहि ब्रह्मविदां वर
केन त्वां श्रेयसा तात योजयामीति हृष्टवत्
nārado 'thābravītprīto brūhi brahmavidāṃ vara
kena tvāṃ śreyasā tāta yojayāmīti hṛṣṭavat
- 4
नारदस्य वचः श्रुत्वा शुकः प्रोवाच भारत
अस्मिंल्लोके हितं यत्स्यात्तेन मां योक्तुम् अर्हसि
nāradasya vacaḥ śrutvā śukaḥ provāca bhārata
asmiṃlloke hitaṃ yatsyāttena māṃ yoktum arhasi
- 5
नारद उवाच
तत्त्वं जिज्ञासतां पूर्वम् ऋषीणां भावितात्मनाम्
सनत्कुमारो भगवान् इदं वचनम् अब्रवीत्
nārada uvāca
tattvaṃ jijñāsatāṃ pūrvam ṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām
sanatkumāro bhagavān idaṃ vacanam abravīt
- 6
नास्ति विद्यासमं चक्षुर्नास्ति विद्यासमं तपः
नास्ति रागसमं दुःखं नास्ति त्यागसमं सुखम्
nāsti vidyāsamaṃ cakṣurnāsti vidyāsamaṃ tapaḥ
nāsti rāgasamaṃ duḥkhaṃ nāsti tyāgasamaṃ sukham
- 7
निवृत्तिः कर्मणः पापात्सततं पुण्यशीलता
सद्वृत्तिः समुदाचारः श्रेय एतद् अनुत्तमम्
nivṛttiḥ karmaṇaḥ pāpātsatataṃ puṇyaśīlatā
sadvṛttiḥ samudācāraḥ śreya etad anuttamam
- 8
मानुष्यम् असुखं प्राप्य यः सजति स मुह्यति
नालं स दुःखमोक्षाय सङ्गो वै दुःखलक्षणम्
mānuṣyam asukhaṃ prāpya yaḥ sajati sa muhyati
nālaṃ sa duḥkhamokṣāya saṅgo vai duḥkhalakṣaṇam
- 9
सक्तस्य बुद्धिश्चलति मोहजालविवर्धिनी
मोहजालावृतो दुःखम् इह चामुत्र चाश्नुते
saktasya buddhiścalati mohajālavivardhinī
mohajālāvṛto duḥkham iha cāmutra cāśnute
- 10
सर्वोपायेन कामस्य क्रोधस्य च विनिग्रहः
कार्यः श्रेयोऽर्थिना तौ हि श्रेयोघातार्थम् उद्यतौ
sarvopāyena kāmasya krodhasya ca vinigrahaḥ
kāryaḥ śreyo'rthinā tau hi śreyoghātārtham udyatau
- 11
नित्यं क्रोधात्तपो रक्षेच्छ्रियं रक्षेत मत्सरात्
विद्यां मानावमानाभ्याम् आत्मानं तु प्रमादतः
nityaṃ krodhāttapo rakṣecchriyaṃ rakṣeta matsarāt
vidyāṃ mānāvamānābhyām ātmānaṃ tu pramādataḥ
- 12
आनृशंस्यं परो धर्मः क्षमा च परमं बलम्
आत्मज्ञानं परं ज्ञानं न सत्याद्विद्यते परम्
ānṛśaṃsyaṃ paro dharmaḥ kṣamā ca paramaṃ balam
ātmajñānaṃ paraṃ jñānaṃ na satyādvidyate param
- 13
सत्यस्य वचनं श्रेयः सत्याद् अपि हितं भवेत्
यद्भूतहितम् अत्यन्तम् एतत्सत्यं मतं मम
satyasya vacanaṃ śreyaḥ satyād api hitaṃ bhavet
yadbhūtahitam atyantam etatsatyaṃ mataṃ mama
- 14
सर्वारम्भफलत्यागी निराशीर्निष्परिग्रहः
येन सर्वं परित्यक्तं स विद्वान्स च पण्डितः
sarvārambhaphalatyāgī nirāśīrniṣparigrahaḥ
yena sarvaṃ parityaktaṃ sa vidvānsa ca paṇḍitaḥ
- 15
इन्द्रियैर् इन्द्रियार्थेभ्यश्चरत्यात्मवशैर् इह
असज्जमानः शान्तात्मा निर्विकारः समाहितः
indriyair indriyārthebhyaścaratyātmavaśair iha
asajjamānaḥ śāntātmā nirvikāraḥ samāhitaḥ
- 16
आत्मभूतैर् अतद्भूतः सह चैव विनैव च
स विमुक्तः परं श्रेयो नचिरेणाधिगच्छति
ātmabhūtair atadbhūtaḥ saha caiva vinaiva ca
sa vimuktaḥ paraṃ śreyo nacireṇādhigacchati
- 17
अदर्शनम् असंस्पर्शस्तथासंभाषणं सदा
यस्य भूतैः सह मुने स श्रेयो विन्दते परम्
adarśanam asaṃsparśastathāsaṃbhāṣaṇaṃ sadā
yasya bhūtaiḥ saha mune sa śreyo vindate param
- 18
न हिंस्यात्सर्वभूतानि मैत्रायणगतश्चरेत्
नेदं जन्म समासाद्य वैरं कुर्वीत केनचित्
na hiṃsyātsarvabhūtāni maitrāyaṇagataścaret
nedaṃ janma samāsādya vairaṃ kurvīta kenacit
- 19
आकिंचन्यं सुसंतोषो निराशीष्ट्वम् अचापलम्
एतद् आहुः परं श्रेय आत्मज्ञस्य जितात्मनः
ākiṃcanyaṃ susaṃtoṣo nirāśīṣṭvam acāpalam
etad āhuḥ paraṃ śreya ātmajñasya jitātmanaḥ
- 20
परिग्रहं परित्यज्य भव तात जितेन्द्रियः
अशोकं स्थानम् आतिष्ठ इह चामुत्र चाभयम्
parigrahaṃ parityajya bhava tāta jitendriyaḥ
aśokaṃ sthānam ātiṣṭha iha cāmutra cābhayam
- 21
निरामिषा न शोचन्ति त्यजेहामिषम् आत्मनः
परित्यज्यामिषं सौम्य दुःखतापाद्विमोक्ष्यसे
nirāmiṣā na śocanti tyajehāmiṣam ātmanaḥ
parityajyāmiṣaṃ saumya duḥkhatāpādvimokṣyase
- 22
तपोनित्येन दान्तेन मुनिना संयतात्मना
अजितं जेतुकामेन भाव्यं सङ्गेष्वसङ्गिना
taponityena dāntena muninā saṃyatātmanā
ajitaṃ jetukāmena bhāvyaṃ saṅgeṣvasaṅginā
- 23
गुणसङ्गेष्वनासक्त एकचर्यारतः सदा
ब्राह्मणे नचिराद् एव सुखम् आयात्यनुत्तमम्
guṇasaṅgeṣvanāsakta ekacaryārataḥ sadā
brāhmaṇe nacirād eva sukham āyātyanuttamam
- 24
द्वंद्वारामेषु भूतेषु य एको रमते मुनिः
विद्धि प्रज्ञानतृप्तं तं ज्ञानतृप्तो न शोचति
dvaṃdvārāmeṣu bhūteṣu ya eko ramate muniḥ
viddhi prajñānatṛptaṃ taṃ jñānatṛpto na śocati
- 25
शुभैर्लभति देवत्वं व्यामिश्रैर्जन्म मानुषम्
अशुभैश्चाप्यधोजन्म कर्मभिर्लभते ऽवशः
śubhairlabhati devatvaṃ vyāmiśrairjanma mānuṣam
aśubhaiścāpyadhojanma karmabhirlabhate 'vaśaḥ
- 26
तत्र मृत्युजरादुःखैः सततं समभिद्रुतः
संसारे पच्यते जन्तुस्तत्कथं नावबुध्यसे
tatra mṛtyujarāduḥkhaiḥ satataṃ samabhidrutaḥ
saṃsāre pacyate jantustatkathaṃ nāvabudhyase
- 27
अहिते हितसंज्ञस्त्वम् अध्रुवे ध्रुवसंज्ञकः
अनर्थे चार्थसंज्ञस्त्वं किमर्थं नावबुध्यसे
ahite hitasaṃjñastvam adhruve dhruvasaṃjñakaḥ
anarthe cārthasaṃjñastvaṃ kimarthaṃ nāvabudhyase
- 28
संवेष्ट्यमानं बहुभिर्मोहतन्तुभिर् आत्मजैः
कोशकारवद् आत्मानं वेष्टयन्नावबुध्यसे
saṃveṣṭyamānaṃ bahubhirmohatantubhir ātmajaiḥ
kośakāravad ātmānaṃ veṣṭayannāvabudhyase
- 29
अलं परिग्रहेणेह दोषवान्हि परिग्रहः
कृमिर्हि कोशकारस्तु बध्यते स्वपरिग्रहात्
alaṃ parigraheṇeha doṣavānhi parigrahaḥ
kṛmirhi kośakārastu badhyate svaparigrahāt
- 30
पुत्रदारकुटुम्बेषु सक्ताः सीदन्ति जन्तवः
सरःपङ्कार्णवे मग्ना जीर्णा वनगजा इव
putradārakuṭumbeṣu saktāḥ sīdanti jantavaḥ
saraḥpaṅkārṇave magnā jīrṇā vanagajā iva

