25 shlokas
- 1
भीष्म उवाच
अथ तत्र महार्चिष्मान् अनलो वातसारथिः
तस्याविदूरे रक्षार्थं खगेन्द्रेण कृतो ऽभवत्
bhīṣma uvāca
atha tatra mahārciṣmān analo vātasārathiḥ
tasyāvidūre rakṣārthaṃ khagendreṇa kṛto 'bhavat
- 2
स चापि पार्श्वे सुष्वाप विश्वस्तो बकराट्तदा
कृतघ्नस्तु स दुष्टात्मा तं जिघांसुर् अजागरत्
sa cāpi pārśve suṣvāpa viśvasto bakarāṭtadā
kṛtaghnastu sa duṣṭātmā taṃ jighāṃsur ajāgarat
- 3
ततो ऽलातेन दीप्तेन विश्वस्तं निजघान तम्
निहत्य च मुदा युक्तः सो ऽनुबन्धं न दृष्टवान्
tato 'lātena dīptena viśvastaṃ nijaghāna tam
nihatya ca mudā yuktaḥ so 'nubandhaṃ na dṛṣṭavān
- 4
स तं विपक्षरोमाणं कृत्वाग्नावपचत्तदा
तं गृहीत्वा सुवर्णं च ययौ द्रुततरं द्विजः
sa taṃ vipakṣaromāṇaṃ kṛtvāgnāvapacattadā
taṃ gṛhītvā suvarṇaṃ ca yayau drutataraṃ dvijaḥ
- 5
ततो ऽन्यस्मिन्गते चाह्नि विरूपाक्षो ऽब्रवीत्सुतम्
न प्रेक्षे राजधर्माणम् अद्य पुत्र खगोत्तमम्
tato 'nyasmingate cāhni virūpākṣo 'bravītsutam
na prekṣe rājadharmāṇam adya putra khagottamam
- 6
स पूर्वसंध्यां ब्रह्माणं वन्दितुं याति सर्वदा
मां चादृष्ट्वा कदाचित्स न गच्छति गृहान्खगः
sa pūrvasaṃdhyāṃ brahmāṇaṃ vandituṃ yāti sarvadā
māṃ cādṛṣṭvā kadācitsa na gacchati gṛhānkhagaḥ
- 7
उभे द्विरात्रं संध्ये वै नाभ्यगात्स ममालयम्
तस्मान्न शुध्यते भावो मम स ज्ञायतां सुहृत्
ubhe dvirātraṃ saṃdhye vai nābhyagātsa mamālayam
tasmānna śudhyate bhāvo mama sa jñāyatāṃ suhṛt
- 8
स्वाध्यायेन वियुक्तो हि ब्रह्मवर्चसवर्जितः
तं गतस्तत्र मे शङ्का हन्यात्तं स द्विजाधमः
svādhyāyena viyukto hi brahmavarcasavarjitaḥ
taṃ gatastatra me śaṅkā hanyāttaṃ sa dvijādhamaḥ
- 9
दुराचारस्तु दुर्बुद्धिर् इङ्गितैर्लक्षितो मया
निष्क्रियो दारुणाकारः कृष्णो दस्युर् इवाधमः
durācārastu durbuddhir iṅgitairlakṣito mayā
niṣkriyo dāruṇākāraḥ kṛṣṇo dasyur ivādhamaḥ
- 10
गौतमः स गतस्तत्र तेनोद्विग्नं मनो मम
पुत्र शीघ्रम् इतो गत्वा राजधर्मनिवेशनम्
ज्ञायतां स विशुद्धात्मा यदि जीवति माचिरम्
gautamaḥ sa gatastatra tenodvignaṃ mano mama
putra śīghram ito gatvā rājadharmaniveśanam
jñāyatāṃ sa viśuddhātmā yadi jīvati māciram
- 11
स एवम् उक्तस्त्वरितो रक्षोभिः सहितो ययौ
न्यग्रोधं तत्र चापश्यत्कङ्कालं राजधर्मणः
sa evam uktastvarito rakṣobhiḥ sahito yayau
nyagrodhaṃ tatra cāpaśyatkaṅkālaṃ rājadharmaṇaḥ
- 12
स रुदन्न् अगमत्पुत्रो राक्षसेन्द्रस्य धीमतः
त्वरमाणः परं शक्त्या गौतमग्रहणाय वै
sa rudann agamatputro rākṣasendrasya dhīmataḥ
tvaramāṇaḥ paraṃ śaktyā gautamagrahaṇāya vai
- 13
ततो ऽविदूरे जगृहुर्गौतमं राक्षसास्तदा
राजधर्मशरीरं च पक्षास्थिचरणोज्झितम्
tato 'vidūre jagṛhurgautamaṃ rākṣasāstadā
rājadharmaśarīraṃ ca pakṣāsthicaraṇojjhitam
- 14
तम् आदायाथ रक्षांसि द्रुतं मेरुव्रजं ययुः
राज्ञश्च दर्शयामासुः शरीरं राजधर्मणः
कृतघ्नं पुरुषं तं च गौतमं पापचेतसम्
tam ādāyātha rakṣāṃsi drutaṃ meruvrajaṃ yayuḥ
rājñaśca darśayāmāsuḥ śarīraṃ rājadharmaṇaḥ
kṛtaghnaṃ puruṣaṃ taṃ ca gautamaṃ pāpacetasam
- 15
रुरोद राजा तं दृष्ट्वा सामात्यः सपुरोहितः
आर्तनादश्च सुमहान् अभूत्तस्य निवेशने
ruroda rājā taṃ dṛṣṭvā sāmātyaḥ sapurohitaḥ
ārtanādaśca sumahān abhūttasya niveśane
- 16
सस्त्रीकुमारं च पुरं बभूवास्वस्थमानसम्
अथाब्रवीन्नृपः पुत्रं पापो ऽयं वध्यताम् इति
sastrīkumāraṃ ca puraṃ babhūvāsvasthamānasam
athābravīnnṛpaḥ putraṃ pāpo 'yaṃ vadhyatām iti
- 17
अस्य मांसैर् इमे सर्वे विहरन्तु यथेष्टतः
पापाचारः पापकर्मा पापात्मा पापनिश्चयः
हन्तव्यो ऽयं मम मतिर्भवद्भिर् इति राक्षसाः
asya māṃsair ime sarve viharantu yatheṣṭataḥ
pāpācāraḥ pāpakarmā pāpātmā pāpaniścayaḥ
hantavyo 'yaṃ mama matirbhavadbhir iti rākṣasāḥ
- 18
इत्युक्ता राक्षसेन्द्रेण राक्षसा घोरविक्रमाः
नैच्छन्त तं भक्षयितुं पापकर्मायम् इत्युत
ityuktā rākṣasendreṇa rākṣasā ghoravikramāḥ
naicchanta taṃ bhakṣayituṃ pāpakarmāyam ityuta
- 19
दस्यूनां दीयताम् एष साध्वद्य पुरुषाधमः
इत्यूचुस्तं महाराज राक्षसेन्द्रं निशाचराः
dasyūnāṃ dīyatām eṣa sādhvadya puruṣādhamaḥ
ityūcustaṃ mahārāja rākṣasendraṃ niśācarāḥ
- 20
शिरोभिश्च गता भूमिम् ऊचू रक्षोगणाधिपम्
न दातुम् अर्हसि त्वं नो भक्षणायास्य किल्बिषम्
śirobhiśca gatā bhūmim ūcū rakṣogaṇādhipam
na dātum arhasi tvaṃ no bhakṣaṇāyāsya kilbiṣam
- 21
एवम् अस्त्विति तान् आह राक्षसेन्द्रो निशाचरान्
दस्यूनां दीयताम् एष कृतघ्नो ऽद्यैव राक्षसाः
evam astviti tān āha rākṣasendro niśācarān
dasyūnāṃ dīyatām eṣa kṛtaghno 'dyaiva rākṣasāḥ
- 22
इत्युक्ते तस्य ते दासाः शूलमुद्गरपाणयः
छित्त्वा तं खण्डशः पापं दस्युभ्यः प्रददुस्तदा
ityukte tasya te dāsāḥ śūlamudgarapāṇayaḥ
chittvā taṃ khaṇḍaśaḥ pāpaṃ dasyubhyaḥ pradadustadā
- 23
दस्यवश्चापि नैच्छन्त तम् अत्तुं पापकारिणम्
क्रव्यादा अपि राजेन्द्र कृतघ्नं नोपभुञ्जते
dasyavaścāpi naicchanta tam attuṃ pāpakāriṇam
kravyādā api rājendra kṛtaghnaṃ nopabhuñjate
- 24
ब्रह्मघ्ने च सुरापे च चोरे भग्नव्रते तथा
निष्कृतिर्विहिता राजन्कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः
brahmaghne ca surāpe ca core bhagnavrate tathā
niṣkṛtirvihitā rājankṛtaghne nāsti niṣkṛtiḥ
- 25
मित्रद्रोही नृशंसश्च कृतघ्नश्च नराधमः
क्रव्यादैः कृमिभिश्चान्यैर्न भुज्यन्ते हि तादृशाः
mitradrohī nṛśaṃsaśca kṛtaghnaśca narādhamaḥ
kravyādaiḥ kṛmibhiścānyairna bhujyante hi tādṛśāḥ

