23 shlokas
- 1
भीष्म उवाच
अत्रैवोदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम्
शतक्रतोश्च संवादं नमुचेश्च युधिष्ठिर
bhīṣma uvāca
atraivodāharantīmam itihāsaṃ purātanam
śatakratośca saṃvādaṃ namuceśca yudhiṣṭhira
- 2
श्रिया विहीनम् आसीनम् अक्षोभ्यम् इव सागरम्
भवाभवज्ञं भूतानाम् इत्युवाच पुरंदरः
śriyā vihīnam āsīnam akṣobhyam iva sāgaram
bhavābhavajñaṃ bhūtānām ityuvāca puraṃdaraḥ
- 3
बद्धः पाशैश्च्युतः स्थानाद्द्विषतां वशम् आगतः
श्रिया विहीनो नमुचे शोचस्याहो न शोचसि
baddhaḥ pāśaiścyutaḥ sthānāddviṣatāṃ vaśam āgataḥ
śriyā vihīno namuce śocasyāho na śocasi
- 4
नमुचिर् उवाच
अनवाप्यं च शोकेन शरीरं चोपतप्यते
अमित्राश्च प्रहृष्यन्ति नास्ति शोके सहायता
namucir uvāca
anavāpyaṃ ca śokena śarīraṃ copatapyate
amitrāśca prahṛṣyanti nāsti śoke sahāyatā
- 5
तस्माच्छक्र न शोचामि सर्वं ह्येवेदम् अन्तवत्
संतापाद्भ्रश्यते रूपं धर्मश्चैव सुरेश्वर
tasmācchakra na śocāmi sarvaṃ hyevedam antavat
saṃtāpādbhraśyate rūpaṃ dharmaścaiva sureśvara
- 6
विनीय खलु तद्दुःखम् आगतं वैमनस्यजम्
ध्यातव्यं मनसा हृद्यं कल्याणं संविजानता
vinīya khalu tadduḥkham āgataṃ vaimanasyajam
dhyātavyaṃ manasā hṛdyaṃ kalyāṇaṃ saṃvijānatā
- 7
यथा यथा हि पुरुषः कल्याणे कुरुते मनः
तदैवास्य प्रसीदन्ति सर्वार्था नात्र संशयः
yathā yathā hi puruṣaḥ kalyāṇe kurute manaḥ
tadaivāsya prasīdanti sarvārthā nātra saṃśayaḥ
- 8
एकः शास्ता न द्वितीयो ऽस्ति शास्ता गर्भे शयानं पुरुषं शास्ति शास्ता
तेनानुशिष्टः प्रवणाद् इवोदकं यथा नियुक्तो ऽस्मि तथा वहामि
ekaḥ śāstā na dvitīyo 'sti śāstā garbhe śayānaṃ puruṣaṃ śāsti śāstā
tenānuśiṣṭaḥ pravaṇād ivodakaṃ yathā niyukto 'smi tathā vahāmi
- 9
भावाभावावभिजानन्गरीयो जानामि श्रेयो न तु तत्करोमि
आशाः सुशर्म्याः सुहृदां सुकुर्वन्यथा नियुक्तो ऽस्मि तथा वहामि
bhāvābhāvāvabhijānangarīyo jānāmi śreyo na tu tatkaromi
āśāḥ suśarmyāḥ suhṛdāṃ sukurvanyathā niyukto 'smi tathā vahāmi
- 10
यथा यथास्य प्राप्तव्यं प्राप्नोत्येव तथा तथा
भवितव्यं यथा यच्च भवत्येव तथा तथा
yathā yathāsya prāptavyaṃ prāpnotyeva tathā tathā
bhavitavyaṃ yathā yacca bhavatyeva tathā tathā
- 11
यत्र यत्रैव संयुङ्क्ते धाता गर्भं पुनः पुनः
तत्र तत्रैव वसति न यत्र स्वयम् इच्छति
yatra yatraiva saṃyuṅkte dhātā garbhaṃ punaḥ punaḥ
tatra tatraiva vasati na yatra svayam icchati
- 12
भावो यो ऽयम् अनुप्राप्तो भवितव्यम् इदं मम
इति यस्य सदा भावो न स मुह्येत्कदाचन
bhāvo yo 'yam anuprāpto bhavitavyam idaṃ mama
iti yasya sadā bhāvo na sa muhyetkadācana
- 13
पर्यायैर्हन्यमानानाम् अभियोक्ता न विद्यते
दुःखम् एतत्तु यद्द्वेष्टा कर्ताहम् इति मन्यते
paryāyairhanyamānānām abhiyoktā na vidyate
duḥkham etattu yaddveṣṭā kartāham iti manyate
- 14
ऋषींश्च देवांश्च महासुरांश्च त्रैविद्यवृद्धांश्च वने मुनींश्च
कान्नापदो नोपनमन्ति लोके परावरज्ञास्तु न संभ्रमन्ति
ṛṣīṃśca devāṃśca mahāsurāṃśca traividyavṛddhāṃśca vane munīṃśca
kānnāpado nopanamanti loke parāvarajñāstu na saṃbhramanti
- 15
न पण्डितः क्रुध्यति नापि सज्जते न चापि संसीदति न प्रहृष्यति
न चार्थकृच्छ्रव्यसनेषु शोचति स्थितः प्रकृत्या हिमवान् इवाचलः
na paṇḍitaḥ krudhyati nāpi sajjate na cāpi saṃsīdati na prahṛṣyati
na cārthakṛcchravyasaneṣu śocati sthitaḥ prakṛtyā himavān ivācalaḥ
- 16
यम् अर्थसिद्धिः परमा न हर्षयेत्तथैव काले व्यसनं न मोहयेत्
सुखं च दुःखं च तथैव मध्यमं निषेवते यः स धुरंधरो नरः
yam arthasiddhiḥ paramā na harṣayettathaiva kāle vyasanaṃ na mohayet
sukhaṃ ca duḥkhaṃ ca tathaiva madhyamaṃ niṣevate yaḥ sa dhuraṃdharo naraḥ
- 17
यां याम् अवस्थां पुरुषो ऽधिगच्छेत्तस्यां रमेतापरितप्यमानः
एवं प्रवृद्धं प्रणुदेन्मनोजं संतापम् आयासकरं शरीरात्
yāṃ yām avasthāṃ puruṣo 'dhigacchettasyāṃ rametāparitapyamānaḥ
evaṃ pravṛddhaṃ praṇudenmanojaṃ saṃtāpam āyāsakaraṃ śarīrāt
- 18
तत्सदः स परिषत्सभासदः प्राप्य यो न कुरुते सभाभयम्
धर्मतत्त्वम् अवगाह्य बुद्धिमान्यो ऽभ्युपैति स पुमान्धुरंधरः
tatsadaḥ sa pariṣatsabhāsadaḥ prāpya yo na kurute sabhābhayam
dharmatattvam avagāhya buddhimānyo 'bhyupaiti sa pumāndhuraṃdharaḥ
- 19
प्राज्ञस्य कर्माणि दुरन्वयानि न वै प्राज्ञो मुह्यति मोहकाले
स्थानाच्च्युतश्चेन्न मुमोह गौतमस्तावत्कृच्छ्राम् आपदं प्राप्य वृद्धः
prājñasya karmāṇi duranvayāni na vai prājño muhyati mohakāle
sthānāccyutaścenna mumoha gautamastāvatkṛcchrām āpadaṃ prāpya vṛddhaḥ
- 20
न मन्त्रबलवीर्येण प्रज्ञया पौरुषेण वा
अलभ्यं लभते मर्त्यस्तत्र का परिदेवना
na mantrabalavīryeṇa prajñayā pauruṣeṇa vā
alabhyaṃ labhate martyastatra kā paridevanā
- 21
यद् एवम् अनुजातस्य धातारो विदधुः पुरा
तद् एवानुभविष्यामि किं मे मृत्युः करिष्यति
yad evam anujātasya dhātāro vidadhuḥ purā
tad evānubhaviṣyāmi kiṃ me mṛtyuḥ kariṣyati
- 22
लब्धव्यान्येव लभते गन्तव्यान्येव गच्छति
प्राप्तव्यान्येव प्राप्नोति दुःखानि च सुखानि च
labdhavyānyeva labhate gantavyānyeva gacchati
prāptavyānyeva prāpnoti duḥkhāni ca sukhāni ca
- 23
एतद्विदित्वा कार्त्स्न्येन यो न मुह्यति मानवः
कुशलः सुखदुःखेषु स वै सर्वधनेश्वरः
etadviditvā kārtsnyena yo na muhyati mānavaḥ
kuśalaḥ sukhaduḥkheṣu sa vai sarvadhaneśvaraḥ

